Weten

Leestafel
Lees verder
Moraliteit in de moderne tijd?

Boekbespreking.

Lees verder
Zorgonderwijs: steun individuele professionalisering

Bespreking van het signalement 'Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden'.

Lees verder
Wilsbekwaamheid bij anorexia nervosa

Stel, een arts adviseert een bepaalde behandeling en een patiënt wil deze behandeling niet. Volgens de WGBO moeten hulpverleners deze weigering respecteren, mits de patiënt wilsbekwaam is. Een wilsbekwame patiënt kan een behandeling weigeren, zelfs als dit de dood of ernstige invaliditeit tot gevolg heeft.

Lees verder
Orgaantransplantatie en moslims in Nederland: theologische en interculturele dimensies

Dit artikel richt zich op de visies binnen de islam die nog steeds worden aangedragen in de huidige discussies over orgaandonatie.

Lees verder
Stripverhalen als getuigenissen van ziekte-ervaringen

Recentelijk is de term ‘graphic medicine’ gemunt, waarmee uitdrukking gegeven wordt aan de waarde die stripboeken kunnen hebben in de gezondheidszorg. Dit artikel bespreekt deze inzet van ‘grafische pathografieën’ – stripverhalen over persoonlijke ervaringen met ziekte – in de zorg.

Lees verder
Inhoud

Bekijk hier de inhoudsopgave van deze editie.

Lees verder
“Leg meer hart in je handen”

Katholieke geestelijk verzorgers in de zorg buigen zich intercultureel over ‘humanisering van de zorg'.

Lees verder
Systematische reviews van dierproeven

Over het ethisch belang voor dier én mens van het verhogen van de wetenschappelijke kwaliteit van dierexperimenteel onderzoek.

Lees verder
Drang vergroot autonomie in TBS

Bespreking van een casus.

Lees verder
Gezondheidszorg, verantwoordelijkheid en leefstijl

Onze samenleving en in het bijzonder de gezondheidszorg lijken zich in toenemende mate te interesseren voor onze leefstijl. Dat toont zich in ruime aandacht voor gezond eten, fysieke fitheid en andere factoren.

Lees verder
Telezorg: nieuwe kansen voor zelfmanagement en autonomie?

Telezorg, ook wel ‘zorg op afstand’ genoemd, is een verzamelterm voor patiëntenzorg die gegeven wordt met behulp van informatie- en communicatietechnologie (ICT), waarbij de zorgverlener en zorgontvanger zich niet op dezelfde plaats bevinden.

Lees verder
Colofon

Bekijk hier de colofon van deze editie.

Lees verder
Inhoud

Bekijk hier de inhoudsopgave van deze editie.

Lees verder
Leestafel
Lees verder
Wordt ons leven anders? Over genomics en zelfarbeid

Beschouwing naar aanleiding van Peter Sloterdijks 'Du musst dein Leben ändern'.

Lees verder
Regels voor welk mensenpark?

Onze almaar toenemende kennis van het menselijk genoom – 10 jaar na de voltooiing van het human genome project – blaast de eeuwenoude discussie over de maakbare mens nieuw leven in. Bert Jaap Koops, Christoph Lüthy, Annemiek Nelis en Carla Sieburgh stelden een populair-wetenschappelijke bundel samen over de maakbare mens.

Lees verder
New genomics en ethiek als een Zwitsers zakmes

Bespreking van het proefschrift 'The new genomics – challenges for ethics' van Jeantine Lunshof.

Lees verder
Genomics, ethiek en beleid in internationaal perspectief: “Meer vragen dan antwoorden”

In gesprek met Bartha Knoppers, jurist en een expert op het gebied van ethiek en genomics.

Lees verder
Genomica en Beweeggedrag: belofte of belemmering?

De inzichten beschreven in dit artikel zijn ontstaan bij de uitvoering van een afstudeerproject in het kader van de studie medische biologie aan de Radboud Universiteit. Het onderwerp van de masterthesis was de haalbaarheid van het ontwikkelen en gebruiken van een genetisch beweegprofiel.

Lees verder
Genetica via het web. Is er een toekomst voor genetische zelftests?

De vooruitgang in de moleculaire biologie heeft geleid tot een ongeziene groei van het aantal beschikbare genetische tests. Hoewel deze tests traditioneel in een klinisch genetisch centrum worden uitgevoerd, is (voornamelijk tijdens de laatste twee jaar) een aantal bedrijven gestart met het aanbieden van genetische tests via het internet.

Lees verder
Van hielprik naar persoonlijke DNA-code?

Deel 2: De uitdagingen van 2010, een inventarisatie vanmaatschappelijke en ethische implicaties.

Lees verder
Van hielprik naar persoonlijke DNA-code?

Deel 1: Tien jaar genetische screening in Nederland, een terugblik.

Lees verder
Colofon

Bekijk hier de colofon van deze editie.

Lees verder
Inhoud

Bekijk hier de inhoudsopgave van deze editie.

Lees verder
Leestafel
Lees verder
Empirische filosofie in de bioscoop

Bespreking van het boek Bioethics at the Movies.

Lees verder
Dialogische ethiek: theorie en praktijk

Bespreking van het boek 'Waarden in dialoog. Ethiek in de zorg' van A. Liégeois.

Lees verder
Commissie Doek zoekt naar evenwicht, maar vindt het nog niet

In haar jaarverslag van 2006 gaf de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO) een signaal dat belangrijk onderzoek met kinderen in Nederland soms niet kan worden uitgevoerd. De reden is dat de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO) onderzoek met kinderen alleen toestaat als het kind dat als proefpersoon fungeert direct voordeel kan hebben van deelname aan het onderzoek.

Lees verder
De dood en het leven, impressie van een filosofisch congres over het levenseinde

Jaarcongres van de Vereniging voor Filosofie en Geneeskunde 2009.

Lees verder
Uit de praktijk

In 'Uit de praktijk' wordt een waargebeurde casus uit de praktijk besproken en voorzien van commentaar vanuit verschillende perspectieven.

Lees verder
Arts-patiënt communicatie in de besluitvorming over reanimeren: een medisch-ethische beschouwing

Dit artikel bespreekt de medisch-ethische dilemma’s bij medische beslissingen over het al dan niet reanimeren van patiënten die voor korte of langere tijd in het ziekenhuis zijn opgenomen. Het belang van een adequate communicatie tussen arts en patiënt en betrokkenheid van patiënten in de besluitvorming wordt benadrukt.

Lees verder
Wel of geen familie bij een reanimatie. Een ethische analyse

In dit artikel zet Theo Zwart de argumenten van de voor- en tegenstanders om familie al dan niet bij een reanimatie aanwezig te laten zijn op een rijtje. Daarna bespreekt hij vanuit de Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (WGBO) en de zorgethiek of het moreel wenselijk is dat directe familieleden aanwezig zijn bij een klinische reanimatieprocedure.

Lees verder
Colofon

Bekijk hier de colofon van deze editie.

Lees verder
Inhoud

Bekijk hier de inhoudsopgave van deze editie.

Lees verder
“Ik zie een totale desinteresse voor mensenrechten bij Nederlandse gezondheidszorgjuristen”

Gesprek met prof. dr. Martin Buijsen.

Lees verder
Leestafel
Lees verder
Placebo is geen vreemde eend: een verslag van het VFG jaarcongres

Hier volgt een verslag over het intrigerende thema: ‘Placebo: filosofische reflecties op een vreemde eend in de geneeskunde’.

Lees verder
Gezichtstransplantatie: “you need a face to face the world”

Op de jaarlijkse bijeenkomst van de ‘British Association of Plastic Surgeons’ in december 2002 werd door plastisch chirurg Peter Butler voor het eerst de mogelijkheid tot het transplanteren van een gedeelte van het gezicht besproken. Vanaf dat moment was niet alleen de medische wereld alert, maar werd vanzelfsprekend ook de ethische discussie gestart.

Lees verder
‘Klaar met leven’: geen medische diagnose

Het burgerinitiatief ‘Uit Vrije Wil’ heeft met succes het onderwerp ‘klaar met leven’ op de agenda gekregen, en sinds kort ook op de politieke agenda. In dit artikel wordt kritisch gekeken naar drie aspecten van het debat dat gevoerd wordt of nog gevoerd zou moeten worden.

Lees verder
Samen op weg naar het einde: het wetsvoorstel van ‘Uit Vrije Wil’ en het conceptstandpunt ‘Zelfgekozen levenseinde’ van de KNMG vergeleken

Op 9 februari 2010 richtte de initiatiefgroep Uit Vrije Wil (UVW) het burgerinitiatief Voltooid Leven op. De groep wil stervenshulp mogelijk maken aan Nederlanders van 70 jaar en ouder, die hun leven voltooid achten en waardig wensen te sterven.

Lees verder
Colofon

Bekijk hier de colofon van deze editie.

Lees verder
Inhoud

Bekijk hier de inhoudsopgave van deze editie.

Lees verder
Een behouden thuiskomst

Op 19 november 2010 vond in Nijmegen het congres ‘Een behouden thuiskomst. Idealen in de palliatieve zorg’ plaats.

Lees verder
Uit de praktijk

In 'Uit de prakijk' wordt een waargebeurde casus besproken en voorzien van commentaar uit verschillende perspectieven.

Lees verder
Leestafel
Lees verder
In de praktijk

In 'Uit de praktijk' wordt een waargebeurde casus besproken en voorzien van commentaar vanuit verschillende perspectieven.

Lees verder
“In tijden van schaarste staat de solidariteit onder druk”

In gesprek met Rien Meijerink.

Lees verder
Eigen schuld geen kind? IVF bij obese vrouwen

In 2007 publiceerde de RVZ het rapport Goed Patiëntschap, waarin de Raad probeert om eisen op te stellen waaraan ‘goede patiënten’ zouden moeten voldoen. Het advies is opgesteld vanuit de gedachte dat patiënten niet alleen rechten hebben, maar ook plichten.

Lees verder
De vervelende patiënt in de romanliteratuur

Het is niet zo moeilijk om een dikke bloemlezing samen te stellen van vervelende artsen in de romanliteratuur. Maar er valt toch ook wel een aardige bloemlezing uit de romanliteratuur samen te stellen over vervelende patiënten.

Lees verder
Antipathie moet! Pleidooi voor de ontmythologisering van de arts-patiënt relatie

Antipathie in de arts-patiënt relatie heeft in de loop der eeuwen nog maar weinig aandacht gekregen, in tegenstelling tot empathie, sympathie of soms zelfs erotiek. De algemene tendens is dat antipathie overstegen dient te worden door professionaliteit. Een goede arts laat zich niet beïnvloeden door subjectieve gevoelens van weerzin.

Lees verder
Colofon

Bekijk hier de colofon van deze editie.

Lees verder
Inhoud

Bekijk hier de inhoudsopgave van deze editie.

Lees verder
Het unieke van bioethiek in Unescoverband

Boekbespreking van het boek 'Bioethiek zonder grenzen. Mondialisering van gezondheid, ethiek en wetenschap.' van H. ten Have.

Lees verder
Orgaandonatie na euthanasie: Een ethische beschouwing vanuit het standpunt van de rooms-katholieke kerk

Orgaandonatie na euthanasie betreft een gecombineerde procedure bij patiënten met een neurodegeneratieve aandoening, waarbij na toediening van de dodelijke euthanatica de hartdood wordt afgewacht alvorens de organen worden verwijderd. Vanuit rooms-katholiek perspectief wordt niet alleen euthanasie afgekeurd. Ook medewerking aan dergelijke gecombineerde procedures vergt dat er zo intensief met uitvoerenden van de euthanasie moet worden samengewerkt, dat deze medewerking niet goedgekeurd kan worden.

Lees verder
Hans van der Ven over ondraaglijk lijden zonder uitzicht en euthanasie

Boekbespreking van het boek 'Ondraaglijk lijden zonder uitzicht. Euthanasie vanuit religie, moraal en mensenrechten.' van Johannes A. van der Ven.

Lees verder
“Ik ben echt een loot aan de stam van de empirische filosofie”

Professor dr Dick Willems is huisarts, universitair hoofddocent huisarts-geneeskunde en sinds 2003 hoogleraar medische ethiek aan het Academisch Medisch Centrum en de Universiteit van Amsterdam. Redactielid Elleke Landeweer praatte met hem over zijn visie op de toekomst van de gezondheidszorg, zijn passies voor het huisartsenvak en de palliatieve zorg

Lees verder
Pleidooi voor organisatieoverstijgend moreel beraad

In het sociaal werk is, net als in de zorgsector, behoefte aan morele reflectie. Uit een onderzoek naar de morele dimensie van de hulpverlening aan adolescente moeders blijkt, dat veel morele vragen ontstaan door de diversiteit van referentiekaders van diverse betrokken zorg- en hulpverleners. Dat leidt tot tegenstrijdige opvattingen over wat goed is om te doen en het beïnvloedt de kwaliteit van de hulpverlening negatief.

Lees verder
Spreekrecht voor ongeborenen

Bij beslissingen rond anticonceptie bij mensen met een verstandelijke beperking wordt er (nog) geen rekening gehouden met de belangen van het toekomstige kind. Toch doen er zich situaties voor dat ernstige beschadiging van het toekomstige kind te voorzien is. In dit artikel wordt ingegaan op verschillende ethische afwegingen die een rol spelen bij het voorkómen van onverantwoord ouderschap bij mensen met een verstandelijke beperking.

Lees verder
Een fraaie reconstructie van beroepsethiek

Bespreking van het proefschrift van Jolanda Dwarswaard. Gezondheidswetenschapper Dwarswaard beschrijft de gevolgen van een drietal maatschappelijke
ontwikkelingen in de laatste halve eeuw op de beroepsethiek van de huisartsgeneeskunde en de chirurgie.

Lees verder
Openbaarmaking van ‘lichte’ tuchtmaatregelen: knabbelen aan de autonomie van de hulpverlener?

Het parlement overweegt momenteel een voorstel dat strekt tot openbaarmaking van opgelegde, niet-bevoegdheidsbeperkende tuchtmaatregelen. Aan de hand van beschouwingen over de aard van professies en professionele autonomie, en de taak van tuchtrechtspraak in de gezondheidszorg wordt betoogd dat openbaar gemaakte lichtere tuchtmaatregelen voor zorggebruikers nauwelijks bruikbare keuze-informatie opleveren.

Lees verder
Zorgverleners in spagaat bij opname van patiënten zonder ziekte-inzicht

Dit artikel geeft een overzicht van de wettelijke (on)mogelijkheden van opname in een verpleeghuis van patiënten zonder ziekte-inzicht in het algemeen en met de ziekte van Korsakov in het bijzonder. Het bespreekt de keuzen, dilemma’s en consequenties die de betrokken zorgverleners ervaren bij het zoeken naar wat goede zorg is.

Lees verder
Aandacht in de dagelijkse zorg van verzorgenden voor verpleeghuisbewoners

Zowel professionele zorgverleners als zorgethici benadrukken de betekenis van aandacht in zorgsituaties. De vraag is welke rol het fenomeen aandacht heeft in de zorg van verzorgenden voor verpleeghuisbewoners. In deze studie zijn zes verzorgenden in een verpleeghuis geobserveerd en geïnterviewd. De gegevens laten zien dat aandacht op verschillende manieren een rol speelt in die context.

Lees verder
Leestafel

Vansweevelt T & Dewallens F, Het patiëntendossier. Reeks gezondheidsrecht 2.
Tromp T, Het verleden als uitdaging. Een onderzoek naar de effecten van life review op de constructie van zin in levensverhalen van ouderen.

Lees verder
Leestafel

Verbeek G, Zorg: een kwestie van tijd. Afstemming van zorgverlening en organisatie op tijdsperspectieven van cliënten.

Lees verder
Leestafel

Palmboom G, Oderwald O & Neuvel K, Door kanker getroffen. Een lexicon van de ervaring.
Lange F de, In andermans handen. Over flow en de grenzen in de zorg.

Lees verder
Van wetenschappelijke ontdekking naar succesvolle behandeling

Bespreking van het boek 'Principles of Translational Science in Medicine' van Martin Wehling.

Lees verder
“Bij goed patiëntgericht translationeel onderzoek moeten onderzoekers bereid zijn om buiten de vertrouwde paden van het eigen vakgebied durven te treden”

Peter Luijten en Henny Bruinewoud zijn respectievelijk wetenschappelijk directeur en programma manager van het in Eindhoven gevestigde Center for Translational Molecular Medicine (CTMM). De 22 onderzoeksprojecten van het CTMM centreren zich rond vier ziektegebieden: de oncologie, hart- en vaatziekten, neurodegeneratieve aandoeningen en infectie- & auto-immuun ziekten. Wij spreken met Peter Luijten en Henny Bruinewoud.

Lees verder
De mens centraal

Reactie op het artikel ‘Translational medicine op z’n kop: praktijkkennis vertalen naar onderzoek’ door drs. Jolanda Schieving Kinderneuroloog, afd. Kinderneurologie, UMC St. Radboud Nijmegen.

Lees verder
Translational medicine op z’n kop: praktijkkennis vertalen naar onderzoek

Translational Medicine stelt dat het vertalen van wetenschappelijk onderzoek naar de praktijk moet verbeteren. Dit artikel beargumenteert dat het vertalen ook de andere kant op zou moeten, door het vertalen van de praktijk in wetenschappelijk onderzoek. Het gaat daarbij wel om andere vormen van onderzoek en kennis (praktische kennis, normatieve kennis), die vragen om passende methoden om die kennis overdraagbaar te maken: etnografisch onderzoek.

Lees verder
Patiëntgerichte medische technologie

Patiënten hebben vaak een breder perspectief op hun ziekte dan artsen. Patiënten zijn geïnteresseerd in het leven dat de ziekte hen in staat stelt te leiden, terwijl artsen meer oog hebben voor de aspecten waaraan zij iets kunnen doen. Dit artikel betoogt dat technologieën een grote rol spelen in de bemiddeling van deze arts-patiënt relatie.

Lees verder
Translationeel onderzoek: voorbij de retoriek van bench to bedside

Het begrip ‘translationeel onderzoek’ is in relatief korte tijd uitgegroeid tot een veel gebruikt label in het biomedische domein. Het verwijst naar pogingen om de kloof te overbruggen die er bestaat tussen de zogenoemde bench en bedside. De retorische lading van de term verhult echter dat die op uiteenlopende manieren wordt gebruikt. In dit artikel ontrafelen we de verschillende doelen en vooronderstellingen achter dat gebruik.

Lees verder
Translationeel Onderzoek: een korte geschiedenis

Inleiding.

Lees verder
Leestafel

Jordens K, Woorst J ter, Heffen L van & Laar E van de (red.), Hightech en hartelijkheid. (Catharina-reeks, nr. 3)

Lees verder
Leestafel

Berg M van den en Leget C, Leven aan de grens. Reflecties op de terminale zorg.

Lees verder
Hoe nuttig is filosoferen over de dood voor de dokter?

Boekbespreking van 'Filosofie, geneeskunde en de dood.' van E. Ettema & Th. Wobbes.

Lees verder
Moedig, riskant, raadselachtig: het Handboek Katholieke Medische Ethiek

Boekbespreking van het 'Handboek Katholieke Medische Ethiek. Verantwoorde gezondheidszorg vanuit katholiek perspectief' van W.J. Eijk, L.J.M. Hendriks en J.A. Raymakers.

Lees verder
Voltooid leven ontleed. Kopstukken aan het woord

Het burgerinitiatief Voltooid leven van de initiatiefgroep “Uit vrije wil”, uitgebracht in februari 2010, heeft veel discussie losgemaakt in de samenleving. De groep wil stervenshulp in Nederland mogelijk maken voor mensen van 70 jaar en ouder, die hun leven voltooid achten en waardig willen sterven.

Lees verder
Vele wegen leiden naar Rome. Goede zorg bij etnisch-culturele diversiteit

Zorgnet Vlaanderen is een werkgeversorganisatie van algemene ziekenhuizen, voorzieningen uit de geestelijke gezondheidszorg en uit de ouderenzorg. Het is ook een kennisdelende organisatie en een overlegplatform waar informatie en ideeën worden uitgewisseld. De ethische commissie van Zorgnet brengt met enige regelmaat ethische adviezen uit. In 2011 werd het Ethisch advies 15: Goede zorg bij etnisch-culturele diversiteit uitgebracht.

Lees verder
Dokters met een vakantiebaan

De laatste jaren reizen steeds meer Nederlandse gezondheidswerkers op eigen initiatief naar ontwikkelingslanden om daar voor een aantal weken of maanden vrijwillig te werken. Vaak doen ze dat na een vakantie in verre oorden en het ter plekke geconfronteerd worden met de lokale noden. Deze goedbedoelde dadendrang van Nederlandse chirurgische teams kan echter verkeerd uitpakken bij onvoldoende kennis van de lokale omstandigheden.

Lees verder
Kunnen robots zorgen? Of beter… kun je zorgen zonder mens te zijn?

Robots zijn niet meer weg te denken uit de geneeskunde. We gebruiken er ontzettend veel: we hebben robots van de autoindustrie geleend die heel precies kunnen assisteren bij verschillende operaties. We hebben robots die op verschillende manieren door mensen heen kunnen kijken. Ze kunnen structuren en zelfs activiteiten zien die aan ons zicht onttrokken worden.

Lees verder
De onnatuurlijke mens en de gemankeerde natuur

Het Jaarcongres van de Vereniging voor Filosofie en Geneeskunde vond plaats op 15 oktober 2011 te Leiden met als thema ‘Is het natuurlijke wel of niet normatief in de geneeskunde?’.

Lees verder
Emotie en rede in de ethiek

Zowel de expressie als herkenning van emoties zijn universeel. Uit de cognitieve psychologie en neurologische werking van het brein blijkt de wisselwerking tussen gevoelens en gedachten veel sterker te zijn dan verondersteld. Voor een harmonisch en evenwichtig leven dragen evenwel gevoel en verstand samen bij. In een gepresenteerd emotiemodel voor ethiek wordt daarom het belang van de menselijke emotie gelijkgesteld aan het denkvermogen.

Lees verder
Dementie en (zelf)euthanasie, lessen uit de praktijk

Een omstreden casus van formele euthanasie bij gevorderde dementie van een nog maar beperkt wilsbekwame patiënte roept vragen op. Deze bijdrage verdedigt aan de hand van de praktijk dat de mogelijkheid van zelfeuthanasie alle betrokkenen meer – ook moreel – recht zou hebben gedaan. Daarnaast geven Prof. dr Govert den Hartogh en Drs Gert van Dijk een reactie op dit artikel.

Lees verder
Leestafel

Pols J, Care at a distance. On the closeness of technology.

Lees verder
Leestafel

Olthuis G, Leget C (red.), Menslievende zorg in de praktijk. Berichten uit het St. Elisabeth Ziekenhuis.

Lees verder
Leestafel

Wobbes Th & Kort S de (red.), Placebo. Reflecties over een vreemde eend in de bijt.

Lees verder
Leestafel

Verhagen PJ & Megen HJGM van (red.), Handboek psychiatrie, religie en spiritualiteit.

Lees verder
Leestafel

Verlaan T en Coole M de (red.), m.m.v. Bakkerode H en Mercken C, Ouder worden in de 21ste eeuw. Interviews, artikelen en columnsuit Gerōn, tijdschrift over ouder worden en samenleving.

Lees verder
Discussie – TraZAG: Transmuraal zorg assessment Geriatrie Maastricht

TraZAG, het Transmuraal zorg assessment Geriatrie Maastricht, is een gestructureerde wijze om de zorgbehoefte van oudere patiënten in kaart te brengen. Het instrument is ontwikkeld voor hulpverleners die in de ouderenzorg werken.

Lees verder
Discussie – De Geriatric Navigator

Kanker komt vooral voor op oudere leeftijd: tweederde van alle patiënten is ouder dan 60 jaar op het moment dat de diagnose wordt gesteld. Leeftijdgrenzen voor behandelingen worden nauwelijks meer gehanteerd. De Geriatric Navigator is een screening-methode voor ouderen met kanker.

Lees verder
Discussie – De Tilburg Frailty Indicator

Kwetsbaarheid wordt gedefinieerd als een dynamische toestand waarin een individu verkeert die tekorten heeft in één of meerdere domeinen van het menselijk functioneren (lichamelijk, psychisch, sociaal). De Tilburg Frailty Indicator is een gebruiksvriendelijk meetinstrument om kwetsbare ouderen op te sporen.

Lees verder
“Waardigheid zit voor mij niet in keuzevrijheid, wel in de erkenning dat men er als mens nog toe doet, dat men nog iets te bieden heeft”

Gianni Loosveldt is wetenschappelijk medewerker voor de christendemocraten in het Vlaams Parlement, gastprofessor Recht aan het Departement Sociaal-Agogisch Werk van de Hogeschool Universiteit Brussel en (vrijwillig) wetenschappelijk medewerker aan het Instituut voor Sociaal Recht van de Katholieke Universiteit Leuven. Gastredacteur Chris Gastmans sprak met hem.

Lees verder
Hoe rechtvaardig is het RVZ-advies Redzaam ouder?

De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) stelt in zijn recente advies 'Redzaam ouder' dat we allemaal meer verantwoordelijkheid
moeten nemen voor onze eigen oude dag, bijvoorbeeld door meer privaat te investeren en meer ons eigen netwerk in te zetten. Alleen zo zou zorg voor ‘nietredzame ouderen’ uit collectieve middelen betaalbaar kunnen blijven.

Lees verder
Van menswaardigheid naar soeverein burgerschap…en terug?!

Boekbespreking van 'Waardigheid. Voor wie oud wil worden' van F. de Lange.

Lees verder
Het bewustzijn van onze kwetsbaarheid is onze kwetsbaarheid

Toen de Poolse dichter Czeslaw Milosz (1911 – 2004) in 1980 de Nobelprijs voor de literatuur ontving besteedde hij in zijn dankwoord enkele woorden aan de rol van de dichter.

Lees verder
Goed bedoeld is niet genoeg

In het artikel wordt de uit de presentietheorie afgeleide relationele afstemming geïntroduceerd, in combinatie met de methode Video Interactie Begeleiding. Gelukte relationele afstemming doet zowel de kwetsbare oudere als de verzorger goed.

Lees verder
Percepties van ouderen ten aanzien van de ‘goede verpleegkundige’

Dit artikel beschrijft de resultaten van een literatuurstudie naar de percepties van de oudere patiënt/resident ten aanzien van de ‘goede verpleegkundige’ in woonzorgcentra, ziekenhuizen en de thuiszorg. Het kennen van de percepties van de oudere patiënt/resident ten aanzien van de goede verpleegkundige is van cruciaal belang voor het realiseren van kwaliteitsvolle zorg en van betere patiëntenoutcomes in de zorg voor ouderen.

Lees verder
‘(G)een robot aan mijn bed’

Cruciaal in de ethische afweging is de vraag in welke mate een robot een bijdrage kan leveren aan zorg die de waardigheid ondersteunt van zowel diegene die ze ontvangt als van diegene die ze geeft. Als belangrijk zorgethisch criterium geldt dat hoe kwetsbaarder de zorgontvanger is, hoe groter de nood is aan kwetsbaarheid van de kant van de hulpverlener.

Lees verder
Leestafel

Kole J, Hoven M van den, Janssens M (red.), Goed aangepakt. Gesprekken over beroepsethiek bij kindermishandeling.

Lees verder
Leestafel

Royakkers L, Daemen F, Van Est R. (red.). Overal Robots. Automatisering van de liefde tot de dood.

Lees verder
Privacybescherming bij wetenschapsbeoefening na overlijden goed geregeld?

In dit artikel wordt het juridische kader geschetst betreffende wetenschappelijk onderzoek met bij leven verzamelde gegevens en lichaamsmaterialen en lichaamsmaterialen en -delen van een overledene. Vervolgens leest u een reactie op dit artikel van mr. drs. Jilles Heringa, Juridisch secretaris CCMO.

Lees verder
‘It’s like…’

Aan de hand van persoonlijke ervaringen gaat dr. Ron L.P. Berghmans in op kankermetaforen en de betekenis die deze hebben voor de ervaring van de patiënt en de communicatie tussen de patiënt, diens naasten en de zorgverleners. We moeten volgens hem niet proberen kankermetaforen uit te bannen, maar ons bewust zijn van hun bestaan en van hun mogelijkheden en beperkingen voor ons verstaan van, spreken over en omgaan met kanker en kankerpatiënten.

Lees verder
Leestafel

Gemert G van. Zorgzaamheid organiseren voor mensen met een verstandelijke beperking.

Lees verder
Leestafel

Wormer P. Captains of medicine. 12 visies op heden en toekomst van onze gezondheidszorg.

Lees verder
Leestafel

Ruijter W de, Hendriks A & Verkerk M, Huisarts tussen individu en familie. Morele dilemma’s in de huisartsenpraktijk.

Lees verder
Leestafel

Cingel M van der. Compassie in de verpleegkundige praktijk. Een leidend principe voor goede zorg,
Engberts DP. Autonomie op de achtergrond. Over motieven en ontwikkelingen in het euthanasiedebat.

Lees verder
Leestafel

Skloot R, The Immortal Life of Henrietta Lacks.

Lees verder
De subjectieve ervaring van het voltooide leven

Boekbespreking van 'Voltooid Leven in Nederland' van Frederique Defesche door Els van Wijngaarden, MA Promovendus Voltooid Leven.

Lees verder
“Waar het om gaat is dat je die patiënt begeleidt op een manier die hem nog zoveel mogelijk regie geeft in het leven”

Hans van Delden is als hoogleraar medische ethiek en manager onderwijs verbonden aan het UMC Utrecht. Redactielid Elleke Landeweer sprak met hem over research ethics, morele problemen rond het levenseinde, het heersende ‘angstdenken’ en de patiënt die onzichtbaar wordt achter alle protocollen en afvinklijstjes.

Lees verder
Nawoord – Praktijkopvattingen van nu en beelden van toen

Nawoord bij 'Beroepszeer in de huisartsenpraktijk'.

Lees verder
‘Beroepszeer’ in de huisartsenpraktijk

Deze exploratieve studie maakt duidelijk dat huisartsen wisselend reageren op maatschappelijke ontwikkelingen op het gebied van de zorg die hun praktijk betreffen. Zij lijken feitelijk uiteenlopende praktijkconcepten te hanteren.

Lees verder
Loutering door kanker

'Beeld van de moraal' door dr. Rob Houtepen.

Lees verder
Zorg uit betrokkenheid

Op basis van een overzicht van de in de Nederlandstalige en Engelstalige literatuur gehanteerde omschrijvingen en een schets van de door mantelzorgers gerapporteerde problematiek, wordt een definitie opgesteld van mantelzorg die behulpzaam is voor beleid en het hulpaanbod ter ondersteuning van mantelzorgers.

Lees verder
Reizen om te helen: een verslag van het symposium ‘Medical Tourism: A boon or curse?’

Een recent fenomeen is medisch toerisme, waarbij mensen reizen naar een ander land of jurisdictie met de bedoeling om een medische behandeling te ondergaan. De wens om medische behandeling te zoeken op een andere bestemming kan ingegeven zijn vanuit verschillende factoren.

Lees verder
Leestafel

Vink T. Zelfeuthanasie. Een zelfbezorgde goede dood onder eigen regie.

Lees verder
Leestafel

Sandel MJ. Niet alles is te koop. De morele grenzen van marktwerking.

Lees verder
Leestafel

Kompanje EJO. Afzien en staken van Intensive Care behandeling. Routeplanners voor de verpleegkundige praktijk.

Lees verder
Sociaal-wetenschappelijk commentaar – Een gezamenlijke verantwoordelijkheid

Dr. Ir. Rick Kwekkeboom, Lector Community Care, Hogeschool Amsterdam geeft sociaal-wetenschappelijk commentaar op de casus in deze editie.

Lees verder
Medisch commentaar – De dialoog opzoeken

Mevr. dr Maria van den Muijsenbergh, eerstelijnsgeneeskunde UMC St. Radboud geeft medisch commentaar op de casus in deze editie.

Lees verder
Etnisch commentaar – Blik op de weg

Dr. Els L.M. Maeckelberghe, Institute for Medical Education, University Medical Center Groningen, geeft etnisch commentaar op de casus in deze editie.

Lees verder
Een potentiële veelpleger of een Pietje Bell?

Het terugdringen van antisociaal gedrag (ASG) van jongeren is een belangrijke maatschappelijke doelstelling. Wetenschappelijk onderzoek naar risicofactoren en effectieve preventie- en interventiestrategieën is voortvarend.

Lees verder
Zorg bij een pandemie. Noodzaak van rechtvaardige en grensoverschrijdende aanpak

Op 11 februari 2013 werd in het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam gedebatteerd over rechtvaardige selectie bij een pandemie, een onderwerp dat ons allemaal kan raken. Het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) nam het voortouw en wijdde er recentelijk een bijdrage aan (CEG, 2012).

Lees verder
Over hoogmoed en nederigheid

Boekbespreking van Michael J. Sandels ‘Pleidooi tegen volmaaktheid. Een ethiek voor gentechnologie’.

Lees verder
De kinderoncologie als moreel landschap

Bespreking van het proefschrift van Martine de Vries ‘The moral landscape of pediatric oncology’.

Lees verder
Op je plek zijn

Bespreking van het proefschrift ‘Being in place. Citizenship in long-term mental health care’ van Sabine Ootes.

Lees verder
Kwaadaardig

Boekbespreking van het boek 'Malignant. Medical Ethicists Confront Cancer' van Rebecca Dresser door prof. dr. Ivan Wolffers.

Lees verder
Zorgpraktijken en techniekfilosofie

Binnen de techniekethiek is er een stroming die zich afkeert van de klassieke techniekfilosofie en sociologie en zich met behulp van STS omvormt tot een meer praktisch gerichte ethiek. Dit artikel erkent de waarde van deze wending, maar plaatst er ook enkele kanttekeningen bij.

Lees verder
Blik op de toekomst

Een reactie van Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) en Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) op het artikel 'Fair care, omvorming van binnenuit' door Annelies van Heijst.

Lees verder
Fair care, omvorming van binnenuit

Zal het de gezondheidszorg net zo vergaan als de bankensector en komt de bezinning achter de crisis aan? In dat geval gaan de cure en de care pas nadenken over hun uitgangspunten en toekomst als ze financieel vastlopen. Of kunnen we nu pas op de plaats maken, helder krijgen waartoe de sector eigenlijk al weer diende, onderliggende waarden herijken en de bakens verzetten?

Lees verder
Leestafel

Muthert H. Ruimte voor verlies. Geestelijke verzorging in de psychiatrie.

Lees verder
Leestafel

Baart A & Carbo C. De zorgval.

Lees verder
HAVIDOL® – When more is not enough

Beste lezer, wees eerlijk: u haalt niet genoeg uit uzelf. U moddert maar door en bent al lang blij als het op een paar punten in uw leven redelijk loopt. U troost zich met de gedachte dat het de mensen om u heen kennelijk niet veel beter afgaat. Wie is nu wel succesvol in het werk, de liefde, zorgrelaties, maatschappelijke betrokkenheid, goede vriendschappen, sport, verdiepende cultuurdeelname en niet te vergeten het gezonde gedrag?

Lees verder
Vitaliteit en veroudering

De stijgende levensverwachting schept uitdagingen voor de inrichting van onze levensloop en maatschappij. De aanpassingen worden gezocht binnen het nauw gedefinieerde ‘healthy ageing’ principe. Ouderen daarentegen hanteren een brede definitie van gezondheid waarin vitaliteit het leidend principe is.

Lees verder
Medicalisering: filosofische therapie gewenst

Het lijkt voor de hand te liggen om een psychiater te vragen om over medicalisering iets te schrijven, want als er één domein in de geneeskunde is dat geassocieerd wordt met die term, is dat de psychiatrie wel. Is het terecht, begrijpelijk, die associatie? Begrijpelijk wel, terecht niet.

Lees verder
Medicalisering als politiek vraagstuk

Interview met Trudy Dehue. Dehue studeerde af in de psychologie en de filosofie. Daarvóór werkte ze met een hbo-diploma in de kinder- en jeugdpsychiatrie. In 1990 promoveerde ze (cum laude) op een proefschrift over historische veranderingen in de betekenis van het
begrip ‘wetenschap’.

Lees verder
‘Medicalisering’ van de voortplanting: een ethische verkenning van prenatale screening

Het medicaliseringsbezwaar wordt ook gebruikt in het normatieve debat over prenatale screening. Vanwege het gebrek aan eenduidigheid van dit bezwaar komt het de discussie ten goede wanneer de bezwaren die er achter schuilgaan worden geëxpliciteerd. Het blijkt dan vooral te gaan om zorgen rond zelfbeschikking van zwangere vrouwen, proportionaliteit en rechtvaardigheid.

Lees verder
Ontwikkelingen in de biomedische technologie: medicalisering door molecularisering?

Dit artikel beschrijft de opkomende technologieën en toekomstvisioenen van wat wel ‘moleculaire geneeskunde’ wordt genoemd. Na een korte toelichting op het begrip medicalisering gaat dr. Marianne Boenink na in hoeverre de lopende ontwikkelingen en geschetste visioenen medicaliserende implicaties hebben.

Lees verder
Een nieuw tijdperk van medische consumptie: medicalisering revisited

In dit artikel worden de huidige analytische mogelijkheden van het concept 'medicalisering' onderzocht en wordt getracht een nieuwe analyse te maken in de context van de hedendaagse samenleving en geneeskunde. De auteurs concluderen dat er dringend behoefte is aan onderzoek over het belang van het thema van menselijk verlangen bij het analyseren van de huidige medicalisering.

Lees verder
Christelijke ethiek – een uitdagende beweging

Boekbespreking van 'In goede handen: Geneeskunde en ethiek binnen de kerk van vandaag.' van P. Schotsmans.

Lees verder
Euthanasieonderzoek in Nederland: indrukwekkend eenzijdig

Boekbespreking van 'Physician-Assisted Death in Perspective' van S.J. Youngner SJ & G.K. Kimsma.

Lees verder
Een netelig probleem subliem opgelost?

Prof. dr Arko Oderwald vindt 'Zaterdag' van I. McEwan meer een waarschijnlijk onbedoeld pleidooi om artsen wat vaker over hun motieven om te dokteren te laten nadenken.

Lees verder
Weg met de dead donor rule?

De dead donor rule, het belangrijkste morele fundament onder postmortale orgaandonatie, omvat twee delen: organen mogen alleen uitgenomen worden uit patiënten die overleden zijn en artsen mogen door het uitnemen van organen niet de dood veroorzaken.

Lees verder
Het leiden van Moreel Beraad: wat een klus!

Boekbespreking van 'Handleiding moreel beraad: praktische gids voor zorgprofessionals' van De Bree en Veening.

Lees verder
Leed toevoegen

Soms krijgen kwetsbare patiënten behandelingen die niet meer in hun belang zijn; soms is er zelfs sprake van een vergroting of verlenging van het lijden. Terugkijkend is het vaak duidelijk dat een ingreep beter achterwege had kunnen blijven.

Lees verder
Juridisch commentaar

Vaak houden ouders na echtscheiding beiden het ouderlijk gezag. Ouders zijn dan beiden wettelijk vertegenwoordiger en voor behandeling van een kind onder de zestien jaar is toestemming van beide ouders noodzakelijk. Vanaf twaalf jaar komt het kind daarin een eigen rechtspositie toe en beslissen ouders (in beginsel) samen met het kind over de behandeling.

Lees verder
Psychologisch commentaar

De door deze huisarts in opleiding (‘AIOS huisartsgeneeskunde’) beschreven casus kent vele aspecten, vele waarvan wij als lezer niet op de hoogte zijn. Deze reactie is dus onderhevig aan speculatie. Desondanks kan de heldere vraag aan het eind eenvoudig beantwoord worden.

Lees verder
Medisch commentaar

Als AIOS huisartsgeneeskunde val je middenin een onbekende situatie die al langere tijd gaande is. Veel tijd om je in de situatie te verdiepen is er niet; vaak is het alleen mogelijk om snel het dossier te lezen. Na lezing van het dossier en contact met de vader heeft de AIOS een eerste voorlopige indruk van de situatie.

Lees verder
Uniek, maar niet altijd vanzelfsprekend

Tien jaar geleden werd het Haagse Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) opgericht. Dat werd in oktober 2013 gevierd. TGE sprak in de aanloop naar de festiviteiten met CEG-coördinator Alies Struijs en gynaecoloog Didi Braat, vice-voorzitter van zowel het CEG als de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg.

Lees verder
Idealen van keuzevrijheid in een complexe praktijk

Dit onderzoek verkent de normatieve idealen van huisartsen in de ouderenzorg en hoe deze in de praktijk gestalte krijgen. Hiertoe zijn 18 huisartsen geïnterviewd. De geïnterviewden zeiden de keuzevrijheid van de patiënt centraal te stellen. Uit de praktijkvoorbeelden
bleek echter dat de huisarts voortdurend een balans zocht tussen de wensen van de patiënt, zijn naasten en wat betrokkene medisch verantwoord achtte.

Lees verder
Respons van verpleeghuisbewoners op dagelijkse zorg van zorgverleners

Responsiviteit is van cruciale betekenis in zorg als praktijk. Het doel van deze studie is het geven van een empirische beschrijving van de respons van somatische verpleeghuis-bewoners op dagelijkse zorg. Uit het onderzoek komt naar voren dat responsiviteit zich toont in: waardering uiten, het geven van aanwijzingen, niet reageren en respons via familie geven.

Lees verder
Leestafel

Solomon A. Far from the Tree: Parents, Children and the Search for Identity.

Lees verder
Leestafel

Oderwald A, Neuvel K &Tilburg W van (red.). Het verwarde brein. Hersenziekten in fictie.

Lees verder
Leestafel

Wobbes Th & Muijsenbergh M van den (red.). Genoom bewust. Belasting of belofte?

Lees verder
Leestafel

Ippel P. De binnenkant. De praktijk van recht en ethiek in de psychiatrie.

Lees verder
Heel de mens

Boekbespreking van 'Beter. Over ethiek en gezondheidszorg' van Mary Biezeman-Roest.

Lees verder
Naar een verbreding van het mensbeeld

In het voetspoor van fenomenologie en antropologische geneeskunde heeft Wim Dekkers de mens in de geneeskunde centraal gesteld in onderwijs en onderzoek. Dat was noodzakelijk omdat de vooruitgang van de medische wetenschap in de tweede helft van de vorige eeuw een reductionistische benadering van de mens met zich meebracht.

Lees verder
De mens in de hedendaagse geneeskunde. Over onafhankelijkheid en kwetsbaarheid

In deze bijdrage betoogt dr. Wim Dekkers dat het huidige mensbeeld in de geneeskunde veel minder filosofisch is onderbouwd dan dat van de antropologische beweging. Daarnaast plaatst hij enkele kritische kanttekeningen bij de eenzijdige nadruk die tegenwoordig wordt gelegd op autonomie en onafhankelijkheid.

Lees verder
Het mensbeeld in de palliatieve zorg

Enerzijds proclameert de hedendaagse palliatieve zorg een holistisch mensbeeld. Anderzijds is in de zorgpraktijk en het wetenschappelijk onderzoek de aandacht voor de lichamelijke dimensie het grootst en het meest sterk ontwikkeld. In deze bijdrage wordt de spanning tussen beide paradigma’s en bijbehorende mensbeelden onderzocht aan de hand van de moeilijkheden die de studie van spirituele zorg ondervindt.

Lees verder
Voorspellende geneeskunde: een dieptepsychologische duiding van de speelfilm Blueprint

Vanuit een genetisch deterministische denkwijze zal inzage in ons genoom het menselijke bestaan in hoge mate voorspelbaar maken. De film Blueprint (2003) lijkt daarin in eerste instantie mee te gaan: een kind wordt verwekt louter en alleen met de bedoeling om een onvoltooid levensproject alsnog te continueren. Uiteindelijk wordt deze deterministische logica door de verhaallijn zelf gelogenstraft.

Lees verder
Leestafel

De Hartogh G, Jacobs F, Van Willigenburg T. Wijsgerige ethiek. Hoofdvragen, discussies en inzichten.

Lees verder
Leestafel

Canters N & Meira-Kochetkova T. ZorgBasics Ethiek.

Lees verder
Leestafel

Dedding D & Slager M. (red.) 2013. De Rafels van Participatie in de Gezondheidszorg: Van participerende patiënt naar participerende omgeving.

Lees verder
Leestafel

Lagro-Janssen T. Oogwenk. Een genderblik op huisartsenzorg.

Lees verder
Leestafel

Haak N van den. De machinemens. De machinemetafoor in de geneeskunde en in het denken over ziekte en gezondheid.

Lees verder
Onze levensverwachting neemt sneller toe dan de ethische reflectie erover

Boekbespreking van 'Ethics, Health Policy and (anti-)Aging: Mixed Blessings' van M. Schermer & W. Pinxten.

Lees verder
De tongval van de ouderdom

Over 'Gloed' van Sándor Márai.

Lees verder
Leerzame confrontaties tussen feit en overtuiging, maar niet altijd

Boekbespreking van 'Ziek van gezondheid. Voor elk probleem een pil?' van I. Devisch.

Lees verder
Spiegelgevecht

Over de thematische wetsevaluatie ‘Zelfbeschikking in de zorg’. Het is een ambitieus project geweest, uitgevoerd door een breed samengestelde onderzoeksgroep, waarvan het resultaat waardering verdient. Of het ook verder helpt, is een vraag die niet zomaar is te beantwoorden.

Lees verder
“Ethici hebben wel de juiste filosofische bagage nodig om hun werk toe te kunnen passen in de praktijk”

Professor dr. Marcus Düwell is vanaf 2002 werkzaam aan de universiteit Utrecht. Hij heeft eerder 10 jaar gewerkt als coördinator en adjunct directeur van het ethiek instituut in Tübingen. Redactielid Elleke Landeweer ging bij hem langs.

Lees verder
“Uitstellen is ook een keuze” Afwachtend beleid en shared decision-making op de neonatologie

Bij een dreigende vroeggeboorte van een extreme prematuur staan betrokkenen voor de keuze tussen het na geboorte wel of niet actief
opvangen van het kind. Een derde scenario lijkt echter ook mogelijk: een afwachtend beleid, waarbij de behandelbeslissing tot na de geboorte wordt uitgesteld. Aan dit scenario zitten voor- en nadelen.

Lees verder
Leestafel

Hertogh C, Hendriks A en Verkerk M (red.) Ethische dilemma’s in de ouderengeneeskunde, tussen patiënt en zorgsysteem.

Lees verder
Leestafel

Annemans L. De prijs van uw gezondheid. Is onze gezondheid in gevaar?

Lees verder
Leestafel

Annemans L. De prijs van uw gezondheid. Is onze gezondheid in gevaar?

Lees verder
Leestafel

Hertogh C, Hendriks A en Verkerk M (red.) Ethische dilemma’s in de ouderengeneeskunde, tussen patiënt en zorgsysteem.

Lees verder
Sterker dan leed of smart?

Wouter Schrover bespreekt de negatieve waardering van afhankelijkheid op basis van het boek 'Ik omhels je met duizend armen' van Ronald Giphart

Lees verder
Euthanasie en levensbeëindiging bij minderjarigen

In Nederland kan een minderjarige vanaf 12 jaar om euthanasie verzoeken, mits akkoord van de ouders en vanaf 16 jaar mits de ouders zijn ingelicht. Vanaf een leeftijd van 12 jaar kan een minderjarige het onderscheid maken tussen op reis gaan (en terug thuiskomen) en doodgaan (niet meer terugkomen) en kan hij als voldoende wilsbekwaam beschouwd worden.

Lees verder
Patiëntenautonomie is niet alles

In deze bijdrage pleit dr. Ineke bolt voor een grotere rol van de esthetische chirurg en hun beroepsorganisaties: behalve patiëntenautonomie is ook welzijn een belangrijke waarde in het ethische kader voor esthetische chirurgie en geneeskunde.

Lees verder
De begrenzing van de ouderengeneeskunde

Boekbespreking van 'Over(-)behandelen, ethiek van de zorg voor kwetsbare ouderen' van T. Boer, M. Verkerk en D.J. Bakker.

Lees verder
Mogelijkheid tot autonoom leven zwaarwegend criterium in kindergeneeskunde

Tijdens het VFG jaarcongres 2013 'Kwaliteit van Leven' voerden prof. dr Suzanne van de Vathorst en drs Robert Pangalila een publiek gesprek met elkaar over de betekenis van het begrip kwaliteit van leven in de praktijk van de kindergeneeskunde en de revalidatie van jonggehandicapten. Marjanne van Zwol zocht hen op om dit thema samen opnieuw te bespreken, speciaal voor TGE.

Lees verder
De rol van kwaliteit van leven en van de QALY in het gezondheidsbeleid: een gezondheidseconomische visie

Gezondheidseconomen werken met begrippen als QALY (quality adjusted life years) en ICER (incremental cost-effectiveness ratio) om advies te geven bij die keuzes. Dit artikel bespreekt de nadelen van de QALY en stelt de huidige beslissingscriteria inzake vergoeding van behandelingen op basis van kosteneffectiviteit in vraag. Er wordt daarnaast een nieuw model voorgesteld.

Lees verder
Leestafel

McEwan I. De kinderwet.

Lees verder
Leestafel

Verbeek P-P. Op de vleugels van Icarus. Hoe techniek en moraal met elkaar meebewegen.

Lees verder
Leestafel

Oderwald A. De mens in crisis. Over literatuur en geneeskunde.

Lees verder
Leestafel

Van der Cingel CJM en Jukema JS. Persoonsgerichte zorg. Praktijken van goede zorg voor ouderen.

Lees verder
Indrukwekkende nieuwe technieken, maar waar blijft de ethische herbezinning?

Kunstmatige ei- en zaadcellen. Steeds verdergaande ingrepen in ons brein – al dan niet invasief. Het bedienen van apparaten door middel van onze hersengolven. Bespreking van het rapport From Bio to NBIC convergence – From Medical Practice to Daily Life.

Lees verder
Woelen om verandering… Nadenken over de ‘vloeibare waarden’

Boekbespreking van 'Vloeibare waarden. Politiek, zorg en onderwijs in de laatmoderne tijd' van Herman de Dijn.

Lees verder
Het dilemma van de interculturele zorg

Boekbespreking van 'Medische communicatie en etnische diversiteit' van Bart Wolf en Nordin Dahhan, beiden kinderarts. In het boek geven ze aan hoe (para)medici hun communicatie met cultureel-andere patiënten kunnen verbeteren.

Lees verder
Het gestroomlijnde brein: mensverbetering als symptoom van onze tijd

Hedendaagse ontwikkelingen op het gebied van de biotechnologie lijken ongekende mogelijkheden te bieden voor mensverbetering. Mensverbetering is daarmee onderwerp geworden van intensief ethisch en filosofisch debat, waarin vooraanstaande filosofen zoals Francis Fukuyama en Peter Sloterdijk sterk contrasterende visies formuleren.

Lees verder
Begrip van het beroepsgeheim

Het medisch beroepsgeheim is zo oud als de geneeskunde zelf. Met de toename van de complexiteit van de geneeskunde en de gezondheidszorg zijn ook de regels met betrekking tot dit geheim in veelheid en ingewikkeldheid gegroeid. Een juist begrip van het medisch beroepsgeheim is daardoor niet langer eenvoudig te verkrijgen.

Lees verder
Beleveniscreatie is niet hetzelfde als goed zorgen

Fred Lee spreekt veel managers en zorgverleners aan met zijn theaterbusinessconcept voor het ziekenhuis. De patiënt staat daarin centraal en professionals krijgen alle ruimte om compassievol te zorgen. Vanuit een zorgethisch perspectief is de gecommuniceerde menslievendheid discutabel.

Lees verder
Leestafel

Tol DG van, Bree MJ de, Dekker H & Molen T van der (red.) Handboek medische professionaliteit.

Lees verder
Leestafel

Klaassen HW. Bondgenoten. Hoe familieleden en hulpverleners in de psychiatrie kunnen samenwerken.

Lees verder
Leestafel

Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
Je nier of mijn leven. Nierdonatie bij leven.

Lees verder
Moreel beraad ook voor de zorgpraktijk van België relevant?

Boekbespreking van het boek 'A Political Argument for an Ethic of Care' van Joan Tronto over de zorgethiek.

Lees verder
Gezamenlijke besluitvorming

Deze bijdrage verdedigt de stelling dat gezamenlijke besluitvorming een noodzakelijke randvoorwaarde is voor een daadwerkelijk waardevolle gezondheidszorg. Er wordt ingegaan op wat gezamenlijke besluitvorming is en in hoeverre het in praktijk wordt gebracht in de (Nederlandse) gezondheidszorg. Tenslotte wordt bezien hoe gezamenlijke besluitvorming zou kunnen bijdragen aan gepaste zorg en autonomie.

Lees verder
Sociale media en eHealth: kansen voor gezamenlijke besluitvorming?

Doordat patiënten en hun naasten nu via social media eenvoudig toegang hebben tot relevante informatie zou dit hun gezondheid-geletterdheid (health literacy) kunnen verbeteren en de van oudsher aanwezige kenniskloof kunnen verkleinen. In deze bijdrage worden enkele voorbeelden van sociale media en eHealth besproken, die gezamenlijke besluitvorming kunnen bevorderen.

Lees verder
Gezamenlijke besluitvorming bij migranten – hoe doe je dat verantwoord?

Gezamenlijke besluitvorming kan in de palliatieve zorg aan migranten moeizaam verlopen. Enerzijds doordat patiënten, naasten en zorgverleners verschillende verwachtingen kunnen hebben over doelen en middelen, anderzijds omdat betrokkenen verschillende ideeën hebben over wat ‘gepaste’ communicatie is.

Lees verder
Geestelijke verzorging en gezamenlijke besluitvorming

De geestelijk verzorger is bij uitstek de professional die patiënten kan begeleiden bij ethische en existentiële keuzes rond de behandeling. Hoe verloopt die begeleiding precies, is er een geschikte methodiek en hoe waarborg je gezamenlijke besluitvorming en heldere communicatie?

Lees verder
Stemmen uit de praktijk van gezamenlijke besluitvorming

Deze bijdrage gaat over de praktijk van gezamenlijke besluitvorming en baseert zich vooral op het signalement 'Wanneer samen beslissen niet vanzelf spreekt' dat het Centrum voor Ethiek en Gezondheid recentelijk uitbracht.

Lees verder
Leestafel

In Leestafels worden de volgende boeken besproken: 'Privacy in de zorg. Van wie is uw medisch dossier?' door R. Huissen, 'Draagkracht en veerkracht in de zorg. Professioneel zorgen met aandacht voor je eigen grenzen.' door A. Blokhuis en D. Talma en 'Betere mensen, over gezondheid als keuze en koopwaar.' door T. Dehue.

Lees verder
Judas en onbekende soldaat

Ignace Schretlen (1952) is beeldend kunstenaar en artsauteur. Gedurende bijna twintig jaar had hij met zijn echtgenote een huisartspraktijk in ’s-Hertogenbosch. Hij publiceerde meer dan vijftien boeken en honderden artikelen.

Lees verder
Van Bio-ethiek naar Bio-politiek

“Van bio-ethiek naar bio-politiek” luidde het thema van het jaarsymposium van de Nederlandse Vereniging voor Bio-ethiek (NVBe) dat begin maart plaatsvond. Centraal in dit symposium stond de vraag wat recente technologische ontwikkelingen betekenen voor de bio-ethiek en biopolitiek.

Lees verder
Het patiëntendossier: verboden toegang of een “open boek”?

Een stagiair checkt waarom een medestudent in een GGZ-instelling wordt behandeld. Eén van de voorbeelden die de heer Tomesen, lid van het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP), in 2013 gaf tijdens een gesprek naar aanleiding van een rapport van het CBP
over een onderzoek bij negen ziekenhuizen naar informatiebeveiliging en gegevensbescherming van patiënten.

Lees verder
Ethici moeten actief meedenken over vragen waarmee de maatschappij geconfronteerd wordt

Dr. Annelien Bredenoord werkt als associate professor medische ethiek in het UMC Utrecht. Ze studeerde theologie en politieke
wetenschappen aan de Universiteit Leiden. Daarnaast is ze actief lid van D66 en heeft ze onlangs zitting genomen in de Eerste Kamer. Ze combineert toegepaste ethiek met politiek-maatschappelijk relevante activiteiten. Redactielid Elleke Landeweer interviewde haar

Lees verder
Veiligheidsprogramma’s in de zorg: een gemankeerde benadering van professionele zorg?

De meest bekende manier waarop veiligheid tegenwoordig moreel wordt geproblematiseerd houdt verband met de aantasting van de privacy. Wanneer dat gebeurt, gaat het in de regel om de verhouding tussen staat en burgers en is het achterliggende thema de publieke of staatsveiligheid. Patiëntveiligheid is van een andere orde, maar ook in discussies daarover speelt de aantasting van de privacy een prominente rol.

Lees verder
Geen eenvoudige oplossingen

Reactie van prof. dr. Cees Hertogh, o.a. hoogleraar ouderengeneeskunde & ethiek van de zorg en Hoofd sectie ouderenonderzoek en universitair netwerk ouderenzorg (UNOVUmc) op het artikel van Nuijten en co-auteurs over de de narratieve wilsverklaring die het levensverhaal van de patiënt schetst.

Lees verder
Een narratief opgestelde wilsverklaring voor euthanasie in geval van dementie

Artikel 2.2. van de Wtl, kortweg Euthanasiewet, handelend over een in wilsbekwaamheid geschreven wilsverklaring tot levensbeëindiging, staat nog steeds ter discussie. In dit artikel wordt geargumenteerd dat een narratief opgestelde wilsverklaring behulpzaam zou kunnen zijn om te duiden wat met name de patiënt met dementie bedoelde ten aanzien van zijn wens tot beëindiging van zijn leven.

Lees verder
Dying Dutch? Amerikaanse reflecties op de maatschappelijke discussie over voltooid leven

In februari van dit jaar kwam het Amerikaanse tijdschrift Newsweek met een opzienbarende coverstory over de euthanasiepraktijk in Nederland: 'Dying Dutch: Euthanasia Spreads Across Europe'. De auteur, Winston Ross, begint zijn artikel met een persoonlijk verhaal over het tragische einde van zijn 91-jarige, dementerende oma. Euthanasie was geen optie. Zijn oma was tenslotte niet meer wilsbekwaam.

Lees verder
Leestafel

Slatman J. Our strange body. Philosophical reflections on identity and medical interventions.

Lees verder
Leestafel

Ganzevoort R, Hegger A, Groot-Kopetzky B de, Kips M, Tijdink D, Smedt P de, Fruyt K de, Rector G, Beek I van. Geschonden vertrouwen.

Lees verder
Leestafel

Borry P & Matthijs G. Iedereen geniaal. Humane genetica in woorden & cartoons.

Lees verder
Gespeeld Beraad: Moral Agency Theater als methode voor toegepaste medische ethiek

Moral Agency Theater workshops hebben tot doel moreel handelen te activeren. In een workshop krijgen zorgverleners de mogelijkheid te leren door moreel lastige praktijksituaties na te spelen en vervolgens samen te beraadslagen over alternatieve manieren van handelen. In dit artikel beschrijf ik kort het verloop van een workshop en geeft Susan S. Stocker aan hoe zorgverleners hun ervaringen kunnen inzetten als bron van leren.

Lees verder
De belofte en ethische grenzen van ‘nudging’ voor de gezondheidszorg

'Nudging’ is het anticiperen op het voorspelbare gedrag van mensen door doelbewust de keuzearchitectuur te wijzigen zonder opties te verbieden of financiële prikkels substantieel te wijzigen. Nudging staat ook wel bekend als ‘een duwtje in de ‘goede’ richting’. Dit artikel
bespreekt de belofte en ethische grenzen van nudging voor de gezondheidszorg. In hoeverre en onder welke voorwaarden kan de gezondheidszorg aan de slag met nudging?

Lees verder
“Ethiek moet je niet opdringen maar inzetten waar het gewenst is”

Dr. Hans van Dartel was werkzaam als verpleegkundige, en later als universitair docent ethiek verbonden aan het LUMC. Momenteel is hij als voorzitter respectievelijk extern ethicus verbonden aan een tweetal commissies ethiek in de gehandicaptenzorg. Ook is Van Dartel o.a. voorzitter van de Commissie ethiek van koepelorganisatie VenVN. Redactielid Joke Lemiengre sprak met hem over de plek van ethiek in de zorg.

Lees verder
Over de wenselijkheid van reflectie over de eigen dood door de arts

De centrale stelling van deze bijdrage is dat reflectie over de eigen dood meerwaarde heeft voor de terminale palliatieve zorgverlening. Deze stelling is mede ingegeven door enkele prikkelende uitspraken van de filosoof, arts en schrijver Bert Keizer.

Lees verder
Nederland en het Biogeneeskundeverdrag

Het kabinet heeft besloten het Biogeneeskundeverdrag niet aan het parlement ter goedkeuring voor te leggen. Hiermee is zij teruggekomen op haar voornemen om dit verdrag te ratificeren. De argumenten waarmee dit kabinet het verdrag uiteindelijk terzijde schuift, zijn op misvattingen gestoeld en duiden op onbegrip van de mensenrechtenidee als zodanig.

Lees verder
Niet-invasieve prenatale tests: onderzoek naar de houding van aanstaande en jonge moeders in Vlaanderen

Momenteel kunnen zwangeren in verschillende Belgische ziekenhuizen en laboratoria terecht voor de niet-invasieve prenatale test (NIPT). Verschillende buitenlandse onderzoeken tonen aan dat vrouwen een positieve houding hebben ten opzichte van deze test. In dit artikel rapporteren we de resultaten van een bevraging bij Vlaamse zwangeren en jonge moeders (laatste zwangerschap minder dan drie jaar geleden) naar hun houding ten opzichte van NIPT.

Lees verder
Leestafel

Vanlaere L. & Burggraeve R. Gekkenwerk. Kleine ondeugden voor zorgdragers.

Lees verder
Leestafel

Hoven M van den & Kole J (red.). Even stilstaan. Beroepsethiek in de jeugdzorg.
O’Keefe Aptowicz I. Dokter Mütters Medische Mirakels.

Lees verder
Leestafel

Hees M van, Nys T & Robeyns I (red). Basisboek Ethiek.

Lees verder
Leestafel

Holtzer L. De 7 privileges van de zorg.

Lees verder
Van veel kleurige poppetjes naar één fel schermpje

Dr. Rob Houtepen brengt Personalized Evidence Based Medicine in beeld.

Lees verder
De uniciteit van de patiënt

Drs. Mary Biezeman-Roest schrijft een recensie over het boek 'De kwetsbare patiënt' van Paul Goderis.

Lees verder
Een pilletje tegen de liefde

Boekbespreking van de roman 'Efter' van Hanna Bervoets. het boek draait om de (fictieve) ziekte Love Affection Disorder (LAD) – een verslaving aan liefde. In Efter wordt LAD neergezet als een aandoening die officieel is opgenomen in de DSM V (‘appendix-II’), en daarmee een stoornis is.

Lees verder
Een alternatief voor de DSM methodiek

Boekbespreking van 'De DSM-5 voorbij; persoonlijke diagnostiek in een nieuwe GGZ'. Het boek is geschreven om tegemoet te komen aan de dringende behoefte om een richting te vinden naar oplossingen voor diagnostiek in de psychiatrie.

Lees verder
Evidence based medicine en autonomie vanuit het perspectief van een (chronische) patiënt

Bij gelijkwaardige behandelopties bepalen arts en patiënt via shared decision making (SDM) samen de persoonlijk beste keuze. Wat gelijkwaardige keuzes zijn, daarover heeft de patiënt echter nog weinig te vertellen. Als patiënten de voorkeur geven aan een andere optie, dan kan er spanning ontstaan tussen patiënt en zorgverlener. In dit artikel beschrijft dr. Lottie van Starkenburg deze spanning aan de hand van eigen ervaringen.

Lees verder
Over richtlijnen, protocollen en goed hulpverlenerschap

Evidence based medicine, oftewel geneeskunde op basis van bewijs, is het expliciet, oordeelkundig en consciëntieus gebruikmaken van het beste beschikbare bewijs bij het maken van een keuze voor de behandeling van een patiënt. Maar past deze benadering binnen de eisen die het gezondheidsrecht aan hulpverleners stelt? Handelt een hulpverlener niet vakbekwaam als de behandeling niet evidence-based is? Is de keuze altijd juist als de arts gebruik maakt van het best beschikbare bewijs?

Lees verder
Into the wild – een nieuw avontuur voor de publieke gezondheidszorg

Om in de huidige, nogal onvoorspelbare wereld van betekenis te zijn, moet de publieke gezondheidszorg Epistemische idealen en praktijken ontwikkelen die recht doen aan de eervoudigheid van gezondheid in het wild. Zo stelt prof. dr. Klasien Horstman.

Lees verder
“Hier klopt iets niet”: het pluis/niet-pluis gevoel als onderdeel van EBM?

Zo’n tien jaar geleden begon Erik Stolper, huisarts, samen met anderen een onderzoek naar het pluis/niet-pluisgevoel in de huisartsenpraktijk. Dat onderzoek werd met de nodige scepsis verwelkomd. In 2010 verdedigde hij zijn proefschrift 'Gut Feelings in General Practice', en ondertussen wordt het pluis/niet-pluisgevoel steeds meer erkend als een belangrijke bron van kennis binnen de medische praktijk. Een gesprek met een pionier.

Lees verder
Evidence-based policy als reflexieve praktijk

Prof. dr. Roland Bal gaat in op de vraag: Wat kunnen we leren van evidence-based medicine?

Lees verder
Evidence-based medicine in crisis?

Ondanks de vele successen van evidence based medicine (EBM) verkeert de beweging momenteel in een crisis. Dit is de boodschap van een recent, veelvuldig aangehaald artikel in de British Medical Journal, geschreven door Trisha Greenhalgh, Jeremy Howick en
Neal Maskrey, drie uitgesproken exponenten van de EBM-beweging. Dr. Timo Bolt en prof. dr. Frank Huisman geven commentaar.

Lees verder
Leestafel

Bruntink R & VPTZ Nederland. Over de dood gesproken. Stilstaan bij vragen rond leven en sterven.

Lees verder
Leestafel

Gawande A. Sterfelijk zijn. Geneeskunde en wat er uiteindelijk toe doet.
Wobbes Th & Muijsenbergh M van den (red.). Baas over eigen lichaam? Dilemma’s rond zelfbeschikking en gezondheid.

Lees verder
Moreel beraad als verlengstuk van dagelijks overleg

Boekbespreking van 'Dilemma’s in kaart. Methode voor moreel beraad in de zorg.' van Marije Stegenga.

Lees verder
Waarom zorgdragers zorg verdienen

Moral distress, compassiemoeheid of zelfs een burn-out. Het zijn reële risico’s voor zorgverleners en een van de oorzaken daarvan is dat zij zich moeten bezighouden met randvoorwaarden in plaats van met de kernwaarden van zorg. Dit artikel biedt een analyse en geeft tips voor de zorg voor hen die zorgen.

Lees verder
Regelarme zorg – terug naar de bedoeling

In 2011 deed de staatssecretaris van VWS een oproep aan zorgaanbieders om mee te doen aan het Experiment RegelArme Instellingen (ERAI), met als motto: minder regels, meer handen aan het bed. Stichting Philadelphia Zorg heeft zich hiervoor aangemeld en voerde het project uit vanaf eind 2011. In dit artikel wordt beschreven hoe het project Regelarm hier werd vormgegeven en wat de belangrijkste resultaten waren.

Lees verder
Klopt het? Werken vanuit het hart als perspectief op het nieuwe zorgen

Marius Buiting is directeur van de Nederlandse Vereniging voor Toezichthouders in de Zorginstellingen (NVTZ). Hij is arts en jurist en verdiepte zich in de organisatie van de gezondheidszorg in Nederland. Samen met Wouter Hart schreef hij het boek 'Verdraaide organisaties. Terug naar de bedoeling.' Marcia Smits sprak met hem naar aanleiding van zijn bijdrage op de Prudentiaconferentie ‘Mooie woorden waarmaken’ op 4 juni 2015.

Lees verder
Ingrijpende gebeurtenissen op de werkvloer: nog één dode baby en ik stop

Dat vrouwen de bevalling soms als traumatisch ervaren of zelfs een posttraumatische stress-stoornis (PTSS) ontwikkelen is inmiddels onder de meesten verloskundigen en gynaecologen, wel bekend. Maar hoe ervaren wij zelf de soms spannende, nare of verdrietige situaties die we tijdens ons werk meemaken? In dit artikel wordt een onderzoek naar de gevolgen van ingrijpende gebeurtenissen bij verloskundigen en gynaecologen (in opleiding) beschreven.

Lees verder
Moreel beraad bij de koffieautomaat

Zou een methodisch kritisch-ethische reflectie ook niet in een korter gesprek, bij wijze van spreken in een één-tweetje bij het koffiezetapparaat, mogelijk zijn? Hoe zo’n kort gesprek over een ethische kwestie, in het voorbijgaan, op de gang, tijdens de lunch, of misschien aan het bed bij de patiënt, aan te pakken?

Lees verder
De must van middelmatigheid

In deze bijdrage verkennen we hoe vier vormen van middelmatigheid hefbomen kunnen zijn voor betere zorg indien ze worden erkend en leiden tot bezonnenheid, bescheidenheid, mildheid en lankmoedigheid. We besluiten met een korte bespreking van de spanningsvolle verhouding tussen de persoonlijke inzet van zorgdragers en de objectiverende zorgorganisatie. Kan de ‘beste zorg’ gevat worden in een systeem?

Lees verder
Morele reflectie in de zorgpraktijk: hoe mooie woorden waar te maken?

Begin jaren negentig zette Dr. Els Maeckelberghe haar eerste schreden op het pad van de klinisch ethische conferenties. Het was de pionierstijd wat betreft het invoeren in het medisch onderwijs van wat we vandaag de dag morele deliberatie of moreel beraad noemen. Dr. Els Maeckelberghe blikt terug op deze meer dan twintig jaren betrokkenheid bij morele reflectie in de zorgpraktijk.

Lees verder
Leestafel

Blok J de, Suichies H, Vogelpoel L & Jansen T (red). Het alternatief voor de zorg – humaniteit boven bureaucratie.

Lees verder
Leestafel

Bos R ten. Bureaucratie is een inktvis.

Lees verder
Leestafel

Lange F de. Loving later life –an ethics of aging.

Lees verder
Leestafel

Harskamp A van, Meynen G & Siertsema B (red.). Worden wij betere mensen? Essays over morele vooruitgang.

Lees verder
De patiënt echt terug?

Bespreking van het boek 'De patiënt terug van weggeweest. Werken aan menslievende zorg in het ziekenhuis'. Dit boek is een verslag van een vijf jaar durend project (2009-2014) om de zorg in het St. Elisabeth Ziekenhuis in Tilburg ‘menslievender’ te maken.

Lees verder
Een Belgische brochure over orgaandonatie na euthanasie: weinig aandacht voor de ethische bedenkingen

"Een persoon die om euthanasie verzoekt en tevens de wens te kennen geeft orgaandonor te willen zijn, bij wie geen medische contra-indicaties bestaan, is een geschikte kandidaat voor een Non-Heart-Beating-Procedure.” Dit schreef dr. Erwin J.O. Kompanje in 1999 in zijn proefschrift. Hij schetste een fictieve casus, want in 1999 was de procedure nog nergens ter wereld uitgevoerd. Ruim 15 jaar later is orgaandonatie na euthanasie zowel in Nederland als in België geen fictie meer.

Lees verder
De meerwaarde van effectief altruïsme voor de gezondheidszorg

"Een paar jaar geleden kwam een jonge vrouw op mijn consultatie, omdat zij was opgeroepen om stamcellen te geven aan een onbekende acceptor. Op mijn vraag waarom ze donor wilde zijn, antwoordde zij dat ze aan het begin van ieder jaar een goede daad bedacht. Ze wist niet voor wie en in welk land waar ook ter wereld en dat zou zij waarschijnlijk nooit te weten komen, maar ze was blij dat zij haar voornemen kon vertalen in een actie. Haar actie was altruïstisch."

Lees verder
Pionieren in de medische ethiek

De jarenlange inzet van hoogleraar gezondheidsethiek Inez de Beaufort creëerde de bloeiende afdeling ‘Medische ethiek en filosofie’ bij het Erasmus MC. Als medisch ethicus is zij ook actief in vele adviesorganen, bijvoorbeeld als erelid bij de Gezondheidsraad in Den Haag. Ethiek-studente Anne Schaap interviewde haar.

Lees verder
Een andere kijk op lichamelijke heelheid

Irene Vos analyseert op heldere wijze wat de ethische overwegingen zijn bij het al dan niet inwilligen van een amputatieverzoek bij een BIID-patiënt. Zij laat zich daarbij leiden door de bekende 4 principes ‘weldoen’, ‘niet-schaden’, ‘autonomie’ en ‘rechtvaardigheid’. Dr. Jenny Slatman geeft een reactie op het artikel van Vos.

Lees verder
Sterke verhalen uit het ziekenhuis

Met behulp van de zorgethische theorie van Joan Tronto wordt gereflecteerd op vier rol-afstemmingspatronen tussen zorgverleners en patiënten, geïdentificeerd in een onderzoek naar patiëntervaringen uit het ziekenhuis. Op voorhand uitgaan van een autonome patiënt doet geen recht aan de variëteit in verwachtingen van patiënten over de rol en de verantwoordelijkheid die ze willen of kunnen innemen.

Lees verder
Leestafel

Slors M, Bruin L de & Strijbos D. Philosophy of mind, brain and behaviour.

Lees verder
Leestafel

Appelo M. Leren lijden.
Delespaul P, Milo M, Schalken F, Boevink W & Os J van. Goede GGZ! - Nieuwe concepten, aangepaste taal en betere organisatie.

Lees verder
‘An app a day keeps the doctor away’

Er bestaan tegenwoordig vele apps die ons helpen om gezond te leven met behulp van onze smartphone, privé en op ons werk. In feite gaat het hier om interactieve technologie die speciaal ontworpen is om onze houding, ons gedrag of beide zonder dwang te beïnvloeden. Dit zijn voorbeelden van ‘persuasive technology’ (PT). En omdat het bij PT gaat over beïnvloeding, doemen er al snel ethische vragen op.

Lees verder
E-healthtechnologie in het gebruik

In de kamerbrief van 2 juli 2014 wordt de stimulans van e-health verdedigd met de verwachting dat zelfmanagement de kwaliteit van leven van chronische patiënten kan verhogen. De beloftes zijn dat als zowel chronisch zieken als overige Nederlanders via apps op hun smartphones, internetapplicaties of draagbare sensoren directe toegang hebben tot bepaalde medische gegevens, zij zich bewuster zijn van hun eigen gezondheid.

Lees verder
Innovatie als deugd

In gesprek met Jan Kremer. Professor dr. Jan Kremer is gynaecoloog, hoogleraar patiëntgerichte innovatie bij IQ Healthcare en adviseur van de Raad van Bestuur van het Radboudumc. Jan Kremer was een van de sprekers tijdens het congres De Moraal van Digitaal op 9 oktober 2015, dat gehouden werd ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van TGE.

Lees verder
Het implementeren van e-health – een ethische blik

‘E-health amper gebruikt in de zorg’ kopt een artikel op de website van Zorgvisie (8 juli 2015). De drie e-healthdoelstellingen die het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in een Kamerbrief over e-health en zorgverbetering (2 juli 2014) heeft geformuleerd
zijn nauwelijks bereikt volgens het nieuwsbericht.

Lees verder
De privacy-vriendelijke zorgcamera die mensen desondanks niet wilden

In dit artikel kijken we naar de moraal van techniek door op een gestructureerde manier de impacts van producten te analyseren. We introduceren daarvoor de Product Impact Tool, met gebruik van voorbeelden uit de zorgtechnologie. Vervolgens illustreren we de toepassing van deze tool aan de hand van de casus van een “privacy-vriendelijke zorgcamera die mensen desondanks niet wilden”.

Lees verder
Solidariteit opnieuw definiëren

Tamar Sharon laat in haar artikel zien dat dergelijke aanspraken op waarden, zeker wanneer deze in ethische discussies worden gehanteerd, een hoog abstractieniveau hebben, temeer omdat één en dezelfde waarde vaak tot twee totaal verschillende standpunten kan leiden. Zij spreekt daarom liever van ‘enactment’; de uitoefening van waarden (zoals bijvoorbeeld solidariteit), die naar voren komt bij de bestudering van praktijken. Reactie van dr. Alistair Niemeijer.

Lees verder
Solidariteit in een tijdperk van mobiele en gepersonaliseerde gezondheid

Apparaten voor self-tracking (zelfmeting) maken een toekomst mogelijk waarin mensen meer betrokken worden bij de controle op hun eigen gezondheid. Praktijken van zelfmeting geven vorm aan solidariteit op een manier die niet noodzakelijkerwijs aansluit bij de manier waarop een beroep wordt gedaan op deze waarde in het debat over mobiele en gepersonaliseerde gezondheidszorg.

Lees verder
Leestafel

Schermer M, Ewals F & Weisz M. Ethische dilemma’s in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking.
Kalanithi K. Als adem lucht wordt (When Breath Becomes Air).

Lees verder
Leestafel

Palfreman J. Hersenstormen. De ziekte van Parkinson en de raadselen van het brein.

Lees verder
Werken als medisch-ethisch onderzoeker in het buitenland. Een verslag uit Oslo

Wil je in de academische wereld blijven werken na het behalen van je doctorsgraad, dan is het tegenwoordig heel verstandig om een periode in het buitenland te werken. Het idee is dat je daarmee je blikveld verruimt. Je leert nieuwe manieren van werken, maakt kennis met andere onderzoeksmethoden, en kan elkaars data vergelijken.

Lees verder
Een onmisbaar naslagwerk: Handboek Ethiekondersteuning

Dit is een bijzonder bruikbaar boek: veelomvattend, grondig, systematisch, gebruiksvriendelijk en helder geschreven. Het boek lijkt onmisbaar voor iedereen die actief bezig is met de vormgeving van ethische discussies in zorgorganisaties.

Lees verder
Congres Netwerk Ethiekondersteuning Nederland (NEON)

Op 3 juni 2016 vond in Amersfoort het eerste NEON Congres Ethiekondersteuning plaats. De ambities van de initiatiefnemers zijn: een blijvend ontmoetingsplatform creëren waar kennis en ervaringen kunnen worden gedeeld met betrekking tot het stimuleren en organiseren van ethiekactiviteiten in de praktijken van de zorg.

Lees verder
De negatieve oordelen van een METC: wat zijn de argumenten om een onderzoeksvoorstel af te wijzen?

In Nederland worden jaarlijks ongeveer 1800 onderzoeksvoorstellen beoordeeld door medisch-ethische toetsingscommissies (METC’s). Eén tot vier procent van de onderzoeksvoorstellen krijgt een negatief oordeel, waardoor het niet uitgevoerd mag worden (CCMO jaarverslagen, 2006-2011). Dit is voor onderzoekers frustrerend aangezien er veel tijd en energie in is gestoken.

Lees verder
Het advies van de Commissie Schnabel

Sinds begin jaren negentig wordt in Nederland een maatschappelijk debat over ‘voltooid leven’ gevoerd. Uit diverse onderzoeken blijkt dat een aanzienlijke minderheid van de Nederlandse bevolking voorstander is van de mogelijkheid dat ouderen die dat wensen hun leven kunnen beëindigen en dat zij in staat zouden moeten worden gesteld om middelen te verkrijgen waarmee zij een einde aan hun leven zouden kunnen maken.

Lees verder
Nieuwe genetica in de psychiatrie: een ethisch overzicht

Hoewel er de afgelopen eeuw grote vooruitgang is geboekt in het classificeren en behandelen van psychiatrische stoornissen, komt het plafond van dit descriptieve model in zicht. Een duidelijk signaal van deze afvlakkende vooruitgang is dat de ontwikkeling van nieuwe psychofarmaca grotendeels stilligt vanwege het gebrek aan veelbelovende aanknopingspunten: “the pipeline has run dry” (Nature Editorial, 2014).

Lees verder
Leestafel

Smeenk F, Rutten H & Van de Laar E (red.). Toegewijde dokters: Waarom niet-medische competenties geen bijzaak zijn (Catharinareeks nr 6).

Lees verder
Leestafel

Legemaate J & Widdershoven G (red.). Basisboek Ethiek & Recht in de Gezondheidszorg.

Lees verder
Postmortale radiologie en de betekenis van toestemming daartoe

In april 2014 luidde de Nederlandse Vereniging voor Pathologie (NVVP) de noodklok over het dalend aantal klinische obducties in Nederland. De afname van het aantal inwendige lijkschouwingen baart zorgen omdat een klinische obductie een belangrijke toetsing is voor medisch specialisten. Een mogelijke oplossing ligt bij de afdeling radiologie.

Lees verder
Neergeslagen in taal en observatie

In de geestelijke gezondheidszorg is sinds begin jaren negentig het begrip herstel sterk in opkomst. Met het begrip herstel beogen cliënten van de ggz iets anders aan te duiden dan slechts de genezing van een psychiatrische aandoening; zij verwijzen naar een samenhangend proces van herstel van welbevinden en evenwicht. Daardoor stellen zij ook het psychiatrisch-diagnostisch kader ter discussie, dat naast helpend ook beknellend kan uitwerken. Veel herstelverhalen getuigen hiervan.

Lees verder
Simulatieleren en morele vorming van verpleegkundigen: ethiekonderwijs 3.0

Sinds de komst van de hogere beroepsopleiding tot verpleegkundige (1972) ondergaan de verplegende en verzorgende beroepen een gestage evolutie. Dat geldt niet alleen voor het bewustzijn van de eigen aard en waarde van zorgberoepen, maar ook de definitie van competenties, taken en rollen binnen het vakgebied. Het gaat gepaard met ontwikkelingen in het beroepsonderwijs in de zorg, wat in Nederland recent zichtbaar is geworden in een landelijk opleidingsprofiel voor de bacheloropleiding tot verpleegkundige.

Lees verder
Medische ethiek in de politiek

De verkiezingen zijn achter de rug wanneer u dit leest; de formatie is losgebarsten. Wat kunnen we verwachten van de verschillende partijen op het terrein van de ethiek van de gezondheidszorg? Hieronder verstaan we vraagstukken waarbij medisch ethische principes een rol spelen op individueel niveau of op collectief niveau. In dit artikel vatten we heel beknopt samen wat over deze onderwerpen in de verschillende verkiezingsprogramma’s staat.

Lees verder
Empathie in psychotherapie: een noodzakelijke voorwaarde voor succes?

Verslag symposium Empathie en Emotie, in psychiatrie en filosofie, 9 mei 2016, georganiseerd door de Stichting Filosofie & Psychiatrie in samenwerking met de UVA.

Lees verder
Het lijden onder ogen zien

Wat is voltooid leven? Is het een symptoom van een maatschappij die jeugd waardeert en ouderdom bespot? Is het een natuurlijk laatste hoofdstuk in de biografie van oude mensen? Of is het een idee fixe van op autonomie gerichte individuen? In haar boek beschrijft en bespreekt Els van Wijngaarden de gesprekken die zij had met 25 deelnemers (mannen en vrouwen van 67 tot 99 jaar) over hun doodswens.

Lees verder
Leestafel

Driel S van. De strijd van het kleine meisje. Een filosofie van anorexia.

Lees verder
Leestafel

Muijsenbergh M van den & Oosterberg E (red.). Zorg voor laaggeletterden, migranten en sociaal kwetsbaren. Praktische tips en inspirerende voorbeelden.

Lees verder
Lichamelijkheid: een onderschatte factor binnen morele reflectie

Een moreel beraad kan dienen om onderliggende waarden en normen te expliciteren wanneer er sprake is van morele nood of een moreel dilemma. Er bestaan hiertoe voornamelijk verbale methoden. De vraag is echter of deze methoden morele fricties in concrete zorgpraktijken voldoende vertegenwoordigen. Volgens verschillende zorgethici is het betrekken van lichamelijkheid binnen morele reflectie noodzakelijk om relevante kennis over de situatie en de morele frictie te verkrijgen. Onduidelijk is echter op welke wijze lichamelijkheid een rol kan spelen binnen morele reflectie.

Lees verder
Systematisch reflecteren over zorg: Evidence-based practice op basis van kennis, beleving en waarden

Voor een goede zorg is het essentieel dat de zorgverleners kritisch reflecteren over hun handelen en open staan voor mogelijkheden om op een andere of betere manier te handelen. Kritisch reflecteren over zorg is een onmisbaar element van kwaliteitszorg geworden. Zonder twijfel heeft evidencebased practice daar sterk toe bijgedragen. De bedoeling van dit artikel is om vanuit de praktijk van de geestelijke gezondheidszorg evidencebased practice te verbreden en er ethische accenten in te leggen.

Lees verder
Orgaandonatie als grondrechtelijk dilemma

De voorgestelde wijziging van de Wet op de orgaandonatie (WOD) in verband met het opnemen van een actief donorregistratiesysteem (ADR) ligt momenteel bij de Eerste Kamer. Nadat het tegen alle verwachtingen in op 13 september 2016 door de Tweede Kamer werd aanvaard, is het nu aan de senatoren om te oordelen over het initiatiefwetsvoorstel van Pia Dijkstra (D66). Dat het voorstel ook onder hen op een meerderheid kan rekenen, is allerminst zeker.

Lees verder
“Medische ethiek is inmiddels helemaal geaccepteerd in de medische wereld”

Ruud ter Meulen was tot aan zijn recente pensionering werkzaam als professor in de medische ethiek en hoofd van de afdeling van het Centrum voor Ethiek in de Geneeskunde van de Universiteit van Bristol, Groot-Brittannië. Daarvoor was hij directeur van het Instituut voor Gezondheidszorg en Ethiek in Maastricht. Via Skype blikt hij met ons redactielid Elleke Landeweer, gestationeerd in Noorwegen, terug op zijn loopbaan.

Lees verder
Tijd voor participatie

Participatie is een toverwoord dat te pas en te onpas wordt gebruikt. In 2013 muntte het Kabinet Rutte in haar troonrede het begrip ‘participatiesamenleving.’ De Volkskrant kopte die Prinsjesdag: 'De verzorgingsstaat is dood, leve de participatiesamenleving.' Participatie als een feest. Wie kan erop tegen zijn? Maar wat bedoelen we als we het hebben over participatie? En, wat voor agenda’s en belangen gaan er schuil achter de transitie van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving?

Lees verder
Psychische stoornissen na abortus: geen wetenschappelijke ondersteuning

Met interesse las Dr. J. Van Ditzhuijzen het artikel van Ward Biemans in het vorige nummer van TGE (2017), dat een betoog is om keuzehulpverlening bij ongewenste zwangerschap aanzienlijk uit te breiden. Eén van de argumenten die Biemans noemde, is dat een abortus schadelijke mentale gezondheidsrisico’s met zich mee zou brengen voor de vrouw in kwestie. Hij haalt hierbij het onderzoek van Van Ditzhuijzen (2017) aan om deze stelling te onderbouwen en voert argumenten aan waaruit zou blijken dat het dit onderzoek dermate methodologisch beperkt zou zijn, dat men er geen conclusies aan kan verbinden.

Lees verder
Leestafel

Staveren R van. HART voor de GGZ. Werken met compassie in een nieuwe ggz.

Lees verder
Leestafel

Boer Th & Mul D (red). Lijden en volhouden.

Lees verder
Schuivende ziektebegrippen: een overzicht en een diagnose

Voor veel dokters is het dagelijkse kost: diagnoses stellen. Al het medisch handelen, maar vooral de praktijk van het diagnosticeren, veronderstelt dat ‘ziekte’ iets is dat je kunt identificeren. Als je er even over nadenkt, blijkt echter al snel dat nog niet zo eenvoudig te zeggen is wat ziekte eigenlijk is. Over malaria en darmkanker zal niet veel discussie zijn. Maar is hoge bloeddruk een ziekte? Vergeetachtigheid? Veroudering? En wat te denken van ‘medically unexplained symptoms’ (oftewel MUPS)?

Lees verder
“A broken teacup is not a flawed example of a teacup, but a perfect example of a broken teacup”

“De patiënt aan het stuur” is het motto en de titel van het beleidsplan van de Patiëntenfederatie Nederland (PN) voor de komende jaren. Het is een pakkend en aansprekend motto, passend in onze tijd: in Nederland en in andere Europese landen zijn overheden meer gericht op patiëntparticipatie. We zijn in de afgelopen jaren voorzichtig alternatieven gaan zoeken voor een hiërarchisch medisch model, waar de aandacht vooral ligt op ziekte en beperkingen.

Lees verder
Positieve Gezondheid als uitwerking van een nieuw gezondheidsconcept

Machteld Huber is de drijvende kracht achter de ontwikkeling van een nieuw gezondheidsconcept. Dit concept is inmiddels alom bekend in de zorgsector en wordt door velen omarmd als een zinvol alternatief voor de WHO definitie. In dit interview vertelt zij hoe ze tot dit concept gekomen is en wat het inhoudt. We leggen haar ook enkele kritische vragen voor van de andere sprekers die in hun bijdragen in dit themanummer zijn terug te lezen.

Lees verder
Kritische Vragen bij ‘Positieve Gezondheid’

Machteld Huber et al. (2011) lanceerden in het prestigieuze British Medical Journal een nieuw concept van gezondheid: “Gezondheid als het vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren, in het licht van de sociale en fysieke uitdagingen van het leven.” Dit ter vervanging van de uit 1948 stammende WHO-definitie van gezondheid als “a state of complete physical, mental and social wellbeing, and not merely the absence of disease or infirmity”. Prof. dr. Elselijn Kingma neemt dit concept kritisch in ogenschouw en doet aanbevelingen op zowel inhoudelijke als pragmatische gronden.

Lees verder
Ziek is ziek – over het concept ‘ziek zijn’ in de verzekeringsgeneeskunde

Ziek van de verzekeraars heet het artikel waarin psychiater Bram Bakker onlangs schreef dat hij niets meer met zorgverzekeraars te maken wil hebben. Zijn grief is dat zorgverzekeraars alleen behandelingen vergoeden voor aandoeningen die in de DSM-5 staan. Onder deze onvrede liggen de vragen: wie bepaalt eigenlijk voor welke ziektes de behandeling vergoed wordt? Wie bepaalt überhaupt wat ziekte is? In dit artikel laat Drs. Ingeborg van den Bold zien welke concepten van ziekte een rol spelen in de verzekeringsgeneeskunde.

Lees verder
Gezondheid: een passend begrip voor iedere praktijk?

De veelheid aan gezondheidsconcepten die door medische sociologen, gezondheidswetenschappers en filosofen zijn geformuleerd, roept de vraag op hoe verschillende gezondheidsconcepten zich tot elkaar verhouden en hoe we hieruit ‘de beste’ kiezen. Om meer inzicht te krijgen in deze vragen, bespreekt Drs. Beatrijs Haverkamp vijf gezondheidsconcepten: drie uit de filosofische literatuur (Boorse, Nordenfelt, Venkatapuram), en twee die zijn geformuleerd met het oog op praktijk en beleid (WHO-definitie, Huber e.a.).

Lees verder
Hoe divers denken en doen in de volksgezondheid?

Over gezondheid wordt vaak gesproken en gedacht alsof we het allemaal eens zijn: iedereen wil gezond zijn, als je ziek bent ga je naar de dokter, en niemand wil ziek worden. Ook in de publieke gezondheid is er vaak zo’n discours: de zorguitgaven moeten omlaag, het gaat om gezond zijn en blijven, en voorkomen is beter dan genezen. Als je het zo eens bekijkt, gaat het alleen nog om hóe-vragen, niet meer wát je nastreeft. Het gaat kortom niet meer om politiek, maar om management.

Lees verder
Medicalisering, wat moeten we ermee?

Met zijn 'De onverbeterlijke mens. Reflecties op medicalisering' laat Gerard Adelaar zijn analytische geest los op de gevolgen van het toenemend belang van gezondheid en de groeiende impact van medische technologie op ons dagelijks bestaan. Hij schuwt daarbij grote woorden zoals totalitair (141) en eugenetica (70) niet.

Lees verder
Leestafel

Levi M. De dokter en het geld. Artsen (her)berekenen de kosten van de zorg.

Lees verder
Leestafel

Schwartz JL, Caplan AL. (ed.). Vaccination ethics and policy. An introduction with readings.

Lees verder
Leestafel

Paley J. Phenomenology as Qualitative Research. A critical analysis of meaning attribution.

Lees verder
De Derde evaluatie van de Wet Toetsing Levensbeëindiging en Hulp bij Zelfdoding: over de relatie van empirie, normativiteit en politiek

De Wet Toetsing Levensbeëindiging en Hulp bij Zelfdoding bevat de vereiste dat er regelmatig een wetsevaluatie plaatsvindt. In juni 2017 vond de Derde wetsevaluatie plaats, waaraan o.a. Onwuteaka- Philipsen, Van der Heide en Van Delden, en Gevers en later Legemaate als gezondheidsjuristen werkten. Zij werken volgens een beproefd concept en met een tussen de jaren compatibel format. Toch bergt dat ook de kans in zich dat bij een gelijkblijvend consortium bepaalde kritieke aspecten buiten beeld blijven. In deze bijdrage belicht Prof. dr. Theo Boer enkele van deze aspecten in de hoop dat die bij een volgende evaluatie duidelijker in beeld komen.

Lees verder
Ik wil mijn kinderen niet tot last zijn

Bij de ‘voltooid-levenproblematiek’ denken we in Nederland aan zeer oude mensen. Het politieke debat gaat vooral over deze doelgroep en over de vraag of zij in de kou blijven staan als er geen 'Wet Voltooid leven' wordt ingevoerd, die hun recht geeft op een zachte dood. In dit artikel betoogt Prof. dr. Margo Trappenburg dat de klassieke doelgroep van de Voltooid-levenwet met enig kunst en vliegwerk best kan worden geholpen onder de vigerende Euthanasiewet.

Lees verder
De palliatieve filter: slappe of straffe koffie?

Bij een euthanasievraag wordt sinds de euthanasiewet van 2002 in veel Vlaamse zorginstellingen een palliatief consult aangeraden of verplicht, als extra zorgvuldigheidseis naast de wettelijk verplichte adviezen van twee of drie artsen en van eventueel betrokken verpleegkundigen. Wat te denken van die zogenaamde ‘palliatieve filter’? Dit artikel betreft geen statistische research, maar een ethische reflectie. Aangezien Dr. Marc Desmet als palliatieve-zorgarts zelf euthanasieverzoeken ‘filtert’, gaat het om zelf-reflectie, oftewel zelf-kritiek.

Lees verder
Hoe om te gaan met een verzoek om hulp bij zelfdoding in de psychiatrie?

De laatste jaren is er toenemende aandacht voor hulp bij zelfdoding in de psychiatrie. Daarbij wordt onderkend dat het niet bespreken van een verzoek om hulp bij zelfdoding onvoldoende recht doet aan wilsbekwame psychiatrische patiënten die uitzichtloos en ondraaglijk lijden en daarom willen overlijden. Om psychiaters te ondersteunen bij het omgaan met een verzoek om hulp bij zelfdoding in een psychiatrische context, heeft de afdeling Metamedica van het VU medisch centrum een onderwijsmodule ontwikkeld.

Lees verder
‘Do not go gentle into that good night’

Euthanasie bij psychisch lijden. Het thema trekt volle zalen, en dat was ook het geval tijdens deze studiedag in Tienen, georganiseerd door Alexianen, zorggroep Tienen op 8 september 2017. Met deze studiedag hoopt psychiater An Haekens het thema uit ideologische vakjes te tillen, het continuüm te verkennen teneinde een gedragen mening te kunnen vormen. Tegelijk waarschuwt zij voor het hellend vlak.

Lees verder
Orgaandonatie na euthanasie gevat in een nationale richtlijn

In maart 2017 werd de ‘Richtlijn Orgaandonatie na euthanasie’ aangeboden aan minister Schippers van VWS. Met de richtlijn wordt een solide basis gelegd voor de meest bijzondere, en meest zeldzame, vorm van postmortale orgaandonatie. Het leven van de patiënt wordt in een ziekenhuis beëindigd nadat aan alle geldende zorgvuldigheidseisen is voldaan, waarna, na vaststelling van de dood, over wordt gegaan op uitname van organen.

Lees verder
15 jaar euthanasie in België: tijd voor een pas op de plaats?

Wat kunnen we leren van de 15 jaar ervaring met euthanasie en hulp bij zelfdoding in België? In vijftien hoofdstukken, geschreven door 19 bio-ethici, filosofen, juristen en clinici, geeft dit boek heldere en goed gedocumenteerde overzichten en reflecties. Het is de eerste keer dat het vele onderzoek dat er sinds 2002 is gedaan samengebracht wordt in een coherent verhaal. Toch wordt er geen consensus visie opgedrongen. Sommige auteurs vinden dat euthanasie mogelijk moet zijn, anderen zijn fel tegen, maar allemaal geven ze te denken.

Lees verder
Zijn wij de weg kwijt?

Zijn we in Nederland de weg kwijt? Psychiater Boudewijn Chabot vindt van wel. Hij doelt hiermee op ‘de zorgelijke staat van de euthanasiewetgeving’. Chabot is zelf altijd voorvechter geweest van het zelfgekozen levenseinde en is van mening dat we met de huidige euthanasiepraktijk een fundamentele morele grens zijn gepasseerd.

Lees verder
Leestafel

Cohen A. Imbeciles: The Supreme Court, American Eugenics, and the Sterilization of Carrie Buck.

Lees verder
Leestafel

Zock H, Pieper J, Krikilion W (red.). Zin buiten beeld? Zorg voor zinzoekers vandaag.

Lees verder
Leestafel

Francis G. Avonturen in de mens.
Hoven M van den, Bolt I, Ebbelaar C & Groenink L (red.). Ethiek voor apothekers.

Lees verder
Normen in het wild. Waarom het lastig is om de praktijk te verbeteren

Als er ergens vraag is naar verbetering dan is dat wel in de geestelijke gezondheidszorg (ggz). In de afgelopen decennia zijn er voortdurend reorganisaties geweest in de hoop de kwaliteit van zorg te verbeteren en/of de kosten te kunnen beperken. Tegelijkertijd lijkt niemand echt tevreden met de huidige situatie.

Lees verder
Ethiek op de kaart zetten – Hoe ethiek is geïmplementeerd in een groot ziekenhuis

In 2009 is in de Isala klinieken in Zwolle nieuw beleid ten aanzien van ethiek in gang gezet. De methode moreel beraad was in die tijd in opkomst, en het voorstel van de commissie ethiek was dat deze methode ziekenhuisbreed toegankelijk zou worden. De professionals zelf zouden worden toegerust om antwoorden te zoeken op hun eigen concrete ethische vragen. In dit artikel wil Drs. Annie Hasker, Geestelijk verzorger en ethicus Isala en Isala Academie, de opgedane kennis van de afgelopen jaren delen.

Lees verder
Potentiële donatie bij dood met gevoel van en voor de naaste

Op 13 februari jl. stemde de Eerste Kamer in met de nieuwe donorwet. Onder deze wet zal "geen bezwaar" worden geregistreerd als men niet kenbaar heeft gemaakt of men al dan niet orgaandonor wil zijn. Als men straks als niet bezwaarhebbende geregistreerd staat in het donorregister, moeten familieleden in principe accepteren dat er bij overlijden organen en weefsels worden weggehaald.

Lees verder
Homo vulnerabilis: Ouder worden en oud zijn

De ‘participatiesamenleving’ en het transitiebeleid dat daarop is geënt, verwachten van de burgers dat zij verantwoordelijkheid nemen voor hun leven, hun directe leefomgeving en de bredere maatschappij. Ook van oudere mensen wordt verwacht dat zij de ‘regie’ nemen
en houden, en zelf richting geven aan hun leven.

Lees verder
De morele ervaring van artsen bij het UWV

Een van de taken die het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) uitvoert, is het beoordelen van ziekteclaims in het kader van de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA). De herbeoordelingen van mensen met een WIA-uitkering worden normaliter gedaan door verzekeringsartsen. Sinds 2016 doen ook basisartsen dit werk, om de achterstanden in de herbeoordelingen weg te werken.

Lees verder
To be continued: het debat over het levenseinde

Redactioneel.

Lees verder
Leestafel

Slob M: Hersenbeest. Filosoferen over het brein en de menselijke geest.
Stockman R, Calmeyn M, Eneman M & De Dijn H: Euthanasie bij psychisch lijden. Het hellend vlak dat overslaat?

Lees verder
Leestafel

De Sutter P & Delrue E: De maakbare baby. Een onbegrensd verlangen?
The A-M: Dagelijks leven met dementie. Een blik achter de voordeur.

Lees verder
Leestafel

Eynikel J: Robot aan het stuur. Over de ethiek van techniek.

Lees verder
Reactie en nawoord

Reactie op het artikel "Een euthanasieverklaring en ondraaglijk lijden" van Berna van Baarsen. Nawoord door Berna van Baarsen.

Lees verder
Boekbespreking

Bespreking door drs. Gert van Dijk van 'Menselijkheid in de zorg van neuroloog' van Leo Visser.

Lees verder
Onderwijs in verpleegkundige ethiek: kwesties en keuzes

Dit artikel beschrijft ideeën resulterend uit de zoektocht van dr. Cok den Hertog. Als medicus opgeleid en medische noties gedoceerd hebbend aan creatief therapeuten en ethiek aan logopedisten en huidtherapeuten, meent hij dat zijn bevindingen ook relevant kunnen zijn voor andere opleidingen in de gezondheidszorg.

Lees verder
Pleidooi om de huidige rol en status van de schriftelijke wilsverklaring te herzien: zelfbeschikking en compassie vanuit het perspectief van de patiënt

In dit artikel wordt de rol van schriftelijke wilsverklaringen in de huidige euthanasiepraktijk besproken, waarbij het perspectief van de patiënt als uitgangspunt wordt genomen. Misverstanden over het recht op euthanasie en de medewerking van de arts worden in termen van schijnautonomie en schijnzekerheid uitgewerkt.

Lees verder
Balanceren tussen liefde en zorg in tijden van chronische ziektes

Hoe geef je vorm aan een liefdesrelatie als een van beide partners chronisch ziek wordt en de verwachting is dat de zieke partner zichzelf "managet" en de gezonde partner mantelzorgtaken op zich neemt? Dit artikel belicht deze vragen op basis van een onderzoek naar onze ervaringen als echtpaar dat al ruim 30 jaar worstelt met meerdere chronische ziektes.

Lees verder
Voorbij het vertoog: Het existentiële belang van pluriforme borstkankerverhalen

In dit artikel laten wij zien dat het heersende vertoog over borstkanker wordt gekenmerkt door het prijzen van vrouwen om hun heroïsche gevecht tegen en overwinning op deze ziekte, terwijl gediagnosticeerde vrouwen borstkanker vaak ervaren als een voortdurende, verminkende en invaliderende ziekte.

Lees verder
Leestafel

Weeda F: Draai niet om de dood heen - Als iemand van wie je houdt gaat sterven.

Lees verder
Leestafel

Rutgers MJ: Gezondheidszorg als handelswaar. Worden we daar beter van?
Boer TA, Einderhand SMH, de Haas-de Vries JN & Rijswijk MN van (red.): Komt een test bij de dokter.

Lees verder
Leestafel

Tongeren P van: Willen sterven.
Hens K, Cutas D & Horstkötter D (eds): Parental Responsibility in the Context of Neuroscience and Genetics.

Lees verder
Hoe denkt de sociaal-liberaal over medisch-ethische vraagstukken?

Bespreking van Over medische ethiek gesproken van Daniël Boomsma.

Lees verder
In het kielzorg van de apocalyps

In het voorjaar van 2018 wijdde Hipposocrates een symposium aan de apocalyps: hoe moeten zorgverstrekkers reageren op (vermeende) catastrofes, welke medische keuzes en moeilijkheden dringen zich op in apocalyptische tijden, maar ook: zou het kunnen dat geneeskundig onderzoek het einde der tijden bespoedigt?

Lees verder
‘Ik wil als filosoof niet op de stoel van de arts gaan zitten’

Jenny Slatman is opgeleid als fysiotherapeut, studeerde vervolgens filosofie en promoveerde in 2001 in Amsterdam op een studie naar de Franse filosoof Merleau- Ponty. Ze werkte als onderzoeker en docent aan verschillende universiteiten. Sinds 2017 is Slatman verbonden aan de Tilburgse faculteit Geesteswetenschappen, waar ze de eerste Nederlandse hoogleraar Medical Humanities is. TGE zocht Slatman op in haar Tilburgse werkkamer.

Lees verder
De toetsing van euthanasie: zorgen om kwaliteit, argumentatie en normontwikkeling

Van 2007 tot en met 2017 was ik ethicus-lid van één van de Regionale toetsingscommissies euthanasie (RTE’s). In de loop van die tien jaar heb ik veel zien veranderen. Steeds meer euthanasiedossiers werden aan ons voorgelegd. De werkdruk nam toe omdat het aantal RTE- en secretariaatsleden niet evenredig met de stijging in dossiers meegroeide.

Lees verder
Solidariteit: een relevant begrip voor de zorg?

De laatste tijd hoort men steeds vaker dat het niet goed gaat met de solidariteit in de zorg of dat deze steeds meer onder druk staat ten gevolge van allerlei ontwikkelingen. Bepaalde voorzieningen of geneesmiddelen worden uit het voorzieningenpakket gehaald of er worden eigen betalingen gevraagd die voor sommige mensen moeilijk op te brengen zijn. Is solidariteit wel een goed begrip om de grenzen van de zorg te definiëren?

Lees verder
Euthanasie en gevorderde dementie – Reflectie op een oordeel van de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie dat te denken geeft

Euthanasie in geval van dementie is een ethisch gecompliceerd onderwerp, waarbij de vaststelling van het actuele lijden als uitzonderlijk moeilijk geldt wanneer de patiënt het stadium van wilsbekwaamheid is gepasseerd. Daarnaast rijst de vraag wat in die omstandigheden als een 'vrijwillig en weloverwogen verzoek' kan gelden.

Lees verder
Leestafels

M vd Merwe: Zorg voor privacy
L Vaugh: Contemporary Moral Arguments

Lees verder
Van de staat tot het lichaam: een lezing van ‘De geboorte van de biopolitiek’ van Michel Foucault

In 2013 verscheen 'De geboorte van de biopolitiek',een Nederlandse vertaling door Jeanne Holierhoek van de collegereeks die Michel
Foucault in 1979 doceerde aan het Collège de France. De werken van Foucault hebben tal van wetenschappers geïnspireerd de relatie tussen macht, gezondheid en politiek verder te onderzoeken.

Lees verder
Leestafel

M vd Bossche: De zinnen van het leven.

Lees verder
Leestafel

A. Braam: Pijn, strijd en zijn; B. Zwaan: Een prachtige dans.

Lees verder
Leestafel

M. Meijsing: Waar was ik toen ik er niet was? Een filosofie van persoon en identiteit.

Lees verder
“We moeten de discussie aangaan over wat wij voor legitieme grenzen aan voorzieningen willen aanvaarden”

Johan Melse in gesprek met Ignaas Devisch en Joel Anderson over hun complementaire visies op begrippen als macht, gezondheid en politiek.

Lees verder
Ethische reflectie op Value Based Health Care

Dit artikel geeft een kritische, ethische reflectie op het populaire concept van Value Based Health Care. Er worden vier inbreuken op belangrijke medisch-ethische principes besproken. Steeds worden concrete suggesties gedaan om te komen tot een waarde(n)gedreven gezondheidszorg.

Lees verder
Leestafel

Huisman F & Lieburg MJ: Canon van de geneeskunde in Nederland
Hillen HFP et al: Leerboek Medische Geschiedenis

Lees verder
The Capabilities Approach to Health Equity

The capabilities approach (CA) is an analytical framework and ethical theory that expands our understanding of human wellbeing. It provides a critique of some dominant conceptions of human wellbeing, including those that focus on mental states − such as happiness and preference satisfaction − or on the possession and accumulation of resources such as income and commodities.

Lees verder